Strasburqda keçirilən AŞPA-nın yay sessiyası Avropa bürokratik səhnəsinin Azərbaycana qarşı növbəti həmləsi olmaqla kifayətlənmədi. Məzkur sessiya müttəfiqliyə, siyasi yaddaşa, qardaşlıq bəyanatlarının səmimiyyətinə bir sınaq oldu. Xoşagəlməz, ağrılı, amma zəruri bir sınaq. Çünki siyasətdə bəzən təkcə rəqibin hücumu deyil, həlledici anda yanında olmalı olanların susqunluğu daha böyük məna daşıyır.

İyunun 22-dən 26-dək Avropa Şurası Parlament Assambleyası Azərbaycanı yenidən hədəfə çevirdi. Formal baxımdan söhbət məruzədən, qətnamədən, insan hüquqlarından, vətəndaş cəmiyyətindən, mediadan, öhdəliklərin icrasından gedirdi. Kağız üzərində bu, Avropa proseduru idi. Əslində isə çoxdan zahiri neytrallığını belə itirmiş siyasi ritual idi. AŞPA yenə Bakı ilə prokuror dili ilə danışdı. Ərazi bütövlüyünü bərpa etmiş, işğala son qoymuş, torpaqları üzərində nəzarəti geri qaytarmış və indi regionda sülh arxitekturası qurmağa çalışan dövlətin arqumentlərini eşitmək istəmədi.

Bu təsadüfdürmü? AŞPA ilk dəfədir ki, Azərbaycan qurban rolundan çıxıb subyektə çevriləndə qıcıq nümayiş etdirir? Xeyr. Məntiq aydındır. Azərbaycan onilliklər boyu işğal olunmuş ərazilərlə, yüz minlərlə məcburi köçkünlə, dağıdılmış şəhərlərlə, məhv edilmiş qəbiristanlıqlarla, yandırılmış infrastrukturla yaşadığı dövrdə Avropanın “vicdanı” çox vaxt pıçıltı ilə danışırdı. Amma Bakı ədaləti özü bərpa etdikdən sonra həmin “vicdan” birdən-birə gur səs qazandı. Qəribə vicdandır. Seçicidir. Siyasi təlim keçmiş vicdandır.

AŞPA Azərbaycan üçün çoxdan mənəvi avtoritet olmaqdan çıxıb. Onun öz qalmaqallar tarixini, lobbi savaşlarını, siyasi qruplaşmaları, qarşılıqlı ittihamları, insan hüquqlarının tez-tez rahat təzyiq alətinə çevrildiyi kampaniyaları xatırlamaq kifayətdir. Avropa institutları prinsiplərdən danışmağı sevir. Amma çox vaxt bu prinsiplərin arxasında universal dəyərlər yox, konkret maraqlar, konkret şəbəkələr, konkret sifarişçilər, konkret lobbiçilər dayanır. Azərbaycan bunu yaxşı bilir. Bakı belə kampaniyaların mexanikasını anlamayacaq qədər uzun müddət onların obyektinə çevrilməyib.

Frank Şvabe Azərbaycan cəmiyyəti üçün yeni sima deyil. Onun adı çoxdan müstəqil avropalı siyasətçinin adı kimi yox, AŞPA daxilində sabit anti-Azərbaycan xəttinin rəmzi kimi qəbul olunur. O, yenə Bakıya qarşı ittihamlar üzərində qurulan gündəliyin yanında yer aldı. Onun yanında isə AŞPA-nın hazırkı sədri Petra Bayr dayanır – açıq-aşkar ermənipərəst reputasiyaya malik siyasətçi, illərlə erməni gündəliyini, o cümlədən uydurma “erməni soyqırımı” mövzusunu dəstəkləmiş şəxs. 44 günlük Vətən müharibəsindən sonra belə fiqurlar Cənubi Qafqazın yeni reallığı ilə barışmadılar. Onlar Azərbaycanın qələbəsini açıq şəkildə ləğv edə bilmirlər, buna görə də onu qətnamələr, məruzələr, komitələr və hüquq müdafiəsi leksikonu vasitəsilə mənəvi baxımdan dəyərsizləşdirməyə çalışırlar.

Bu kampaniyanın məğzi şəffafdır: əgər köhnə işğal xəritəsini qaytarmaq mümkün deyilsə, Azərbaycanın beynəlxalq reputasiyasına zərbə vurmaq lazımdır. Əgər bərpa olunmuş suverenlik faktını mübahisələndirmək mümkün deyilsə, qalibi “problemli dövlət” elan etmək lazımdır. Əgər Bakını öz maraqlarından imtinaya məcbur etmək mümkün deyilsə, onu daimi mənəvi-siyasi pressinq altında saxlamaq lazımdır. Bütün sxem budur. Heç bir sirr yoxdur. Sadəcə lövhəsini dəyişmiş köhnə lobbi maşınıdır.

Lakin əsas qalmaqal AŞPA-nın mövqeyi olmadı. Bakı AŞPA-dan çoxdan nə ədalət, nə balans, nə də elementar intellektual dürüstlük gözləyir. Əsas sual Türkiyə nümayəndə heyətinin davranışı oldu. Azərbaycana qarşı növbəti dəfə ittiham kampaniyası başladıldığı, birtərəfli ifadələrin səsləndiyi, Bakının yenidən qayda pozan tərəf kimi təqdim edilməyə çalışıldığı anda türkiyəli deputatlardan heç biri qardaş dövlətin nümayəndəsinə yaraşan şəkildə səsini qaldırmadı.

Əsl ağrı da buradadır. Ağrı Şvabenin həmişə etdiyini yenə etməsində deyil. Bayrın Bayr olaraq qalmasında deyil. AŞPA-nın yenə siyasi qərəz nümayiş etdirməsində də deyil. Ağrı başqa yerdədir: Azərbaycan söz gözləməyə haqqı olduğu yerdə susqunluq gördü. Qışqırıq yox, isterika yox, diplomatik qalmaqal yox. Sadəcə bir aydın etiraz. Bir cümlə. Bir xatırlatma: Azərbaycan siyasi məhkəmənin obyekti deyil, Türkiyənin müttəfiqidir, beynəlxalq səviyyədə tanınmış sərhədlərini bərpa etmiş dövlətdir.

Qardaşlıq paradlarda, qəbullarda və birgə fotolarda yoxlanmır. Qardaşlıq hücum anında sınanır. Təntənəli mərasimlərdə hamı gülümsəyir. Bəyannamələrdə hamı asanlıqla “bir millət, iki dövlət” deyir. Təbriklərdə hamı doğru sözləri tapır. Amma Avropa zalında Azərbaycana qarşı siyasi yüklü sənəd çıxarılanda qardaşlıq keçmiş zamanda deyil, indiki zamanda səslənməlidir. Belə bir anda susmaq diplomatik ehtiyatlılıq deyil. Susmaq siyasi fakta çevrilir.

Prezident İlham Əliyev vaxtilə elə sözlər demişdi ki, Türkiyədə onları gözəl sitat kimi yox, mənəvi öhdəlik kimi xatırlamalı idilər: “Türkiyə burada yoxdur, mən buradayam”. Bu ifadə nə mitinqdə, nə müsahibədə, nə də emosional söz atışmasında səslənmişdi. O, beynəlxalq platformada, erməni tərəfi Türkiyə nümayəndələrinin yoxluğundan istifadə edərək Ankaraya hücum etməyə çalışanda səslənmişdi. Azərbaycan lideri o vaxt prosedurun arxasında gizlənmədi. “Bu, bizim məsələ deyil” demədi. Diplomatik komfort naminə susmadı. Cavab verdi. Sərt, birbaşa, ləyaqətlə.

Məhz buna görə türkiyəli deputatların bugünkü susqunluğu Bakıda bu qədər ağrılı qəbul olunur. Azərbaycan mümkünsüz olanı istəmir. Türkiyədən öz maraqlarını pozmağı tələb etmir. Deputatlardan gözəl görüntü naminə demarş təşkil etməyi istəmir. Bakı elementar müttəfiqlik reaksiyası gözləyir. Xüsusilə də Şuşa Bəyannaməsindən sonra. Həmin sənəddə beynəlxalq təşkilatlarda qarşılıqlı dəstək arzu kimi yox, müttəfiqlərin siyasi öhdəliyi kimi təsbit olunub.

Şuşa Bəyannaməsi dekorativ sənəd deyil. O, 2021-ci il iyunun 15-də qələbənin, qayıdışın və milli ləyaqətin rəmzinə çevrilmiş Şuşada imzalanıb. Bəyannamədə beynəlxalq platformalarda, o cümlədən Avropa Şurasında əməkdaşlıq və qarşılıqlı dəstək barədə birbaşa danışılır. Deməli, AŞPA istisna deyil. Strasburq məhz həmin prinsipin işləməli olduğu meydandır. Kağız üzərində yox. Xatirə nitqlərində yox. Yubiley məqalələrində yox. Real siyasi döyüşdə.

Vəziyyəti CHP-dən deputat Yunus Əmrənin fiquru daha da ağırlaşdırır. Onun adı Azərbaycan üzrə məruzəyə komitədə dəstək kontekstində hallandı. Yunus Əmrə təsadüfi müşahidəçi deyil, texniki iştirakçı deyil, kənar adam deyil. O, Türkiyə Böyük Millət Məclisinin üzvü, İstanbul təmsilçisi, AŞPA üzvü, parlamentin xarici siyasət müstəvisində çalışan siyasətçidir. Onun mövqeyi əhəmiyyət daşıyır. Onun səsinin siyasi çəkisi var. Onun davranışını anlaşılmazlıq kimi qələmə vermək mümkün deyil.

Yunus Əmrənin adı ətrafında Türkiyənin siyasi və media mühitində FETÖ ilə bağlı ağır ittihamlar artıq gündəmə gəlib. Söhbət məhkəmə hökmündən getmir və hüquqi baxımdan məhz ittihamlardan, ictimai iddialardan, reputasiya fonundan danışmaq doğrudur. Amma bu fon mövcuddur. Onu Bakı uydurmayıb. Onu Türkiyədə müzakirə ediblər. Onu CHP daxilindəki qarşıdurmalarla, Kamal Kılıçdaroğlunun bəyanatları ilə, partiya içərisində FETÖ ilə bağlı şəxslərin olması barədə söhbətlərlə, jurnalistlərin yazıları və sərt qiymətləndirmələri ilə əlaqələndiriblər. Belə bir yüklə gələn siyasətçi beynəlxalq platformada Azərbaycana qarşı xəttin yanında görünəndə suallar qaçılmaz olur.

CHP zəngin tarixə, dövlətçilik ənənəsinə, böyük elektorat çəkisinə və Türkiyə siyasətində dərin köklərə malikdir. Amma məhz buna görə ondan daha çox tələb olunur. Ankaradakı hakimiyyətə müxalif olmaq Azərbaycana münasibətdə ikibaşlılığa çevrilməməlidir. Rəcəb Tayyib Ərdoğanla siyasi mübarizə Bakıda Azərbaycan-Türkiyə ittifaqının maraqlarına zərbə kimi qəbul olunan davranışa bəraət qazandıra bilməz. Partiyadaxili hesablaşmalar bir məsələdir. Azərbaycanla bağlı beynəlxalq mövqe isə tamam başqa məsələ.

CHP-nin ayrı-ayrı nümayəndələrinin Azərbaycanda çaşqınlıq doğuran addımları və bəyanatları əvvəllər də olub. Vaxtilə Kamal Kılıçdaroğlunun geniş müzakirə doğuran yol xəritəsində Azərbaycan ümumiyyətlə xatırlanmırdı. Türkiyəni idarə etməyə iddialı olan partiya üçün bu, xırda detal deyil. Azərbaycan Ankara üçün periferik mövzu deyil. Azərbaycan strateji müttəfiqdir, enerji tərəfdaşıdır, nəqliyyat dəhlizidir, qardaş dövlətdir, türk inteqrasiyasının dayağıdır, Cənubi Qafqazın və Xəzərin açarıdır. Regional məntiqdə Bakını xatırlamamaq ya xəritəni anlamamaq, ya da onu şüurlu şəkildə yenidən yazmaq deməkdir.

Bu gün həmin xətt yenidən üzə çıxır. Türkiyədə gözəl sözlər, normallaşma, Avropa diplomatiyası, balans, humanitar gündəm pərdəsi altında anti-Azərbaycan və ya ən azı soyuq-məsafəli xətt formalaşdırmaq cəhdləri görünür. Təhlükə kiminsə Ermənistanla sülhdən danışmasında deyil. Sülh lazımdır. Kommunikasiyalar lazımdır. Marşrutların açılması lazımdır. Region əbədi olaraq bağlı sərhədlər və qarşılıqlı etimadsızlıq vəziyyətində yaşaya bilməz. Təhlükə başqadır: İrəvanla normallaşma Bakı ilə koordinasiyanın zəiflədilməsi üzərində qurulmamalıdır.

Erməni diplomatiyası hər zaman üçbucaqlar üzərində oynayıb. İrəvan onilliklər boyu xarici mərkəzləri bir-birinə qarşı qoymağa çalışıb: Rusiyanı Qərbə, Avropanı Türkiyəyə, diasporu regiona, emosiyanı hüquqa qarşı. Bu gün erməni tərəfi və ona bağlı lobbi dairələri çox yaxşı anlayırlar: Azərbaycanın suverenliyini bərpa etməsindən sonra Bakıya birbaşa təzyiq daha az effekt verir. Deməli, dolayı yollar axtarmaq lazımdır. Onlardan biri Ankara ilə Bakı arasında çatların yarandığı görüntüsünü yaratmaqdır. İctimai meydanda hətta kiçik çat belə revanşizmlə yaşayanlar üçün böyük alətə çevrilir.

Bu mənada AŞPA sadəcə qətnamə qəbul edilən platforma olmadı. O, güzgüyə çevrildi. Bakı həmin güzgüdə xoşagəlməz mənzərə gördü: ukraynalı deputatlar ədalətsizliyə qarşı çıxış edə bildilər, Azərbaycan cəmiyyətinin daha çox şey gözlədiyi türkiyəli deputatlar isə səssizliyi seçdilər. Belə mənzərə yaralayır. Çünki yad səsə minnətdarlıq yaxın olanın susqunluğu fonunda daha da kəskin hiss olunur.

Açıq demək lazımdır: Azərbaycan nə üçün incidiyini sonsuzadək izah etməyə borclu deyil. Onun siyasi inciklik haqqı var. Sərt sual vermək haqqı var. Soruşmaq haqqı var: Bakıya qarşı AŞPA-nın qərəzli maşını yenidən işə salınanda türkiyəli deputatlar harada idi? Qardaş dövlətin nümayəndə heyəti harada idi? Strasburqa Azərbaycanın tək olmadığını xatırladan heç olmasa bir səs harada idi? Təkcə ürəklərdə deyil, sənədlərdə də təsbit olunmuş həmrəylik harada idi?

Diplomatik ehtiyatlılıq barədə heç bir söhbət mahiyyəti dəyişmir. Ehtiyatlılıq laqeydlik kimi görünməməlidir. Ermənistanla normallaşma Azərbaycandan məsafələnmə kimi görünməməlidir. Türkiyədaxili partiya mübarizəsi Avropa meydanlarına siyasi ikibaşlılığın ixracına çevrilməməlidir. Söhbət Bakıdan, Qarabağdan, regional sülhdən, müharibədən sonrakı reallıqdan gedəndə həddindən artıq çox qüvvə Türkiyəni yarımtonda yaxalamağa çalışır. Belə məsələlərdə yarımton təhlükəlidir. Yarımton tezliklə siqnala çevrilir.

Azərbaycan son illərdə müstəqil hərəkət etməyi bacardığını sübut edib. Torpaqlarını kiminsə qaytaracağını gözləmədi. Beynəlxalq institutların mərhəmətini gözləmədi. AŞPA-nın, ATƏT-in və ya başqa platformaların birdən-birə ayılıb aşkar həqiqəti etiraf edəcəyini gözləmədi. Bakı tarixi özü dəyişdi. Ədaləti özü bərpa etdi. Cənubi Qafqazda yeni reallığı özü yaratdı. Buna görə məsələ Azərbaycanın kiminsə dəstəyindən asılılığında deyil. Məsələ müttəfiqliyin keyfiyyətindədir.

Müttəfiq ona görə lazım deyil ki, sən zəifsən. Müttəfiq ona görə lazımdır ki, dünya etimad, koordinasiya və qarşılıqlı dayaq üzərində qurulub. Azərbaycan Türkiyəni bunun siyasi cəsarət tələb etdiyi vaxtlarda dəstəkləyib. Uydurma “erməni soyqırımı” məsələsində Bakı həmişə aydın, sərt və Qərb parlamentləri qarşısında yaltaqlanmayan mövqe tutub. Türkiyəyə qarşı tarixi dəyənək kimi istifadə etməyə çalışanda Azərbaycan neytral ifadələrin arxasında gizlənməyib. Türkiyə ittihamlar və təzyiqlərlə üzləşəndə Bakı qardaş kimi danışıb. Çünki risk olmayan qardaşlıq sadəcə folklordur.

Türkiyənin siyasi dairələri nəticə çıxarmalıdır. AŞPA-da baş verən epizod deyil, simptomdur. Beynəlxalq platformalarda Türkiyə təmsilçiliyində Ankaranın rəsmi müttəfiqlik xətti ilə ayrı-ayrı deputatların davranışı arasında uçurum yarana biləcəyinin simptomu. Müxalif siyasi meydanın bir hissəsinin bunun Azərbaycanda necə qəbul olunduğunu düşünmədən Avropa kombinasiyalarında oynamağa hazır olduğunun simptomu. Erməni lobbi infrastrukturunun artıq təkcə Parisdə, Berlində və ya Strasburqda deyil, Türkiyənin daxili siyasi müzakirəsi içərisində də yeni təsir pəncərələri axtardığının simptomu.

Bakı bu barədə açıq danışmalıdır. İsterikasız, amma sərt. Diplomatik şəkərsiz, amma dəqiq. Azərbaycan heç nə baş verməyibmiş kimi davranmamalıdır. Çünki susqunluğa susqunluqla cavab vermək yeni norma doğurur. Bu gün AŞPA-da susdular, sabah kimsə başqa Avropa strukturunda susacaq, birisi gün buna “yeni balans” deyəcəklər. Təhlükəli sürüşmələr belə formalaşır: əvvəl pauza ilə, sonra yarımçıq sözlə, daha sonra vərdişlə.

AŞPA istədiyi qədər qətnamə qəbul edə bilər. Karvan doğrudan da yoluna davam edir. Azərbaycan artıq kağız ittihamlarla küncə sıxışdırıla biləcək ölkə deyil. Qarabağdakı qələbəni parlament səsverməsi ilə ləğv etmək mümkün deyil. Suverenliyi məruzə ilə pozmaq olmaz. Cənubi Qafqazın yeni reallığını “insan hüquqları” ritorikasının arxasında gizlətmək mümkün deyil, əgər həmin ritorikanın arxasında köhnə lobbi simaları görünürsə. Amma Türkiyəyə sual qalır. Və bu sual yox olmayacaq.

Sənə hücum ediləndə susan qardaşdırmı? Sənə qarşı siyasi hökm çıxarılan zalda səni tək buraxan müttəfiqdirmi? Sınaq anında bu formula əmələ çevrilmirsə, “bir millət, iki dövlət” deməyi təkrarlamaq kifayətdirmi? Bu suallar bu gün Azərbaycan cəmiyyətində qəzəbdən yox, məyusluqdan doğur. Məyusluq həmişə qəzəbdən təhlükəlidir. Qəzəb daha tez ötür. Məyusluq yaddaşda qalır.

Ankara bu siqnalı eşitməlidir. Partiya qərargahlarının filtri ilə yox, sakitləşdirici diplomatik formulalarla yox, əbədi qardaşlıq barədə vərdişə çevrilmiş sözlərlə yox. Azərbaycan türk xalqına şübhə etmir. Azərbaycan iki dövlətin tarixi yaxınlığına şübhə etmir. Azərbaycan strateji müttəfiqliyi sual altına almır. Amma məhz buna görə Bakı ayrı-ayrı deputatların, partiyaların və nümayəndə heyətlərinin qardaşlığı birtərəfli öhdəliyə çevirməməsini tələb etməkdə haqlıdır.

Siyasət aydınlığı sevir. Strasburqda isə aydınlıq məhz ən çox lazım olduğu yerdə çatmadı. AŞPA yenə öz köhnə anti-Azərbaycan partiyasını oynadı. Erməni lobbisi yenə Avropa platformasından Bakıya qarşı istifadə etməyə çalışdı. Şvabe və Bayr yenə vərdiş etdikləri siyasi rolda göründülər. Bütün bunlar proqnozlaşdırılan idi. Proqnozlaşdırılmayan və xoşagəlməz olan başqa şey idi: Türkiyə susqunluğu.

Azərbaycan bu epizodu yadda saxlayacaq. Qırılma səbəbi kimi yox, isterika əsası kimi yox, qardaşlığın sonu kimi yox. Xəbərdarlıq kimi yadda saxlayacaq. Böyük siyasətdə xəbərdarlıqlar bəyannamələrdən az lazım deyil. Çünki ittifaq canlıdırsa, yalnız qələbələri qeyd etməyi deyil, səhvləri düzəltməyi də bacarmalıdır. AŞPA-dakı səhv açıq idi. İndi söz Ankaranındır.

Milli.az