Təsəvvür edin: qarşınızdakı şüşə adi işıqda yaşıl görünür, arxadan işıqlandırıldıqda isə qəfil yaqut qırmızısına çevrilir. Müasir texnologiyanın imkanlarını xatırladan bu qeyri-adi effekt əslində təxminən 1600 il əvvəl Qədim Romada yaradılmış sənət əsərində mövcuddur. İndi isə alimlər bu sirli şüşənin rəng dəyişmə mexanizmini araşdıraraq onun hazırlanma üsulunu yenidən canlandırıblar.

Editor.az xəbər verir ki, söhbət tarixçilərin, materialşünasların və optika mütəxəssislərinin uzun müddətdir maraq göstərdiyi Likurq fincanından gedir. IV əsrə aid edilən bu nadir əsər işığın düşmə istiqamətindən asılı olaraq iki fərqli rəngdə görünməsi ilə seçilir.

Eyni şüşə necə həm yaşıl, həm də qırmızı görünür?

Likurq fincanının ən heyrətamiz xüsusiyyəti onun rənginin işıqlandırma şəraitinə uyğun dəyişməsidir. İşıq ön tərəfdən düşəndə şüşə tutqun yaşıl, arxadan işıqlandırıldıqda isə parlaq qırmızı rəng alır. Dikroik adlanan bu optik xüsusiyyət əsəri qədim dünyanın ən maraqlı texnoloji nümunələrindən birinə çevirib.

İllər ərzində mütəxəssislər bu effektin necə yaradıldığını anlamağa çalışıblar. Müasir dövrdə belə, eyni nəticəni dəqiq və ardıcıl şəkildə əldə etmək asan olmayıb.

Şeffild Universitetinin alimlərinin araşdırmaları isə bu qeyri-adi xüsusiyyətin arxasında materialların son dərəcə incə quruluşunun dayandığını göstərib. Şüşənin tərkibindəki qızıl və gümüş nanohissəcikləri işıqla qarşılıqlı təsirə girərək onun hansı rəngdə görünməsinə təsir edir.

Başqa sözlə, əsrlər əvvəl hazırlanmış bu şüşənin sirri sehrdə deyil, işığın və maddənin fiziki-kimyəvi xüsusiyyətlərində gizlənir.

Qədim romalılar nanohissəciklərdən necə istifadə edirdilər?

Araşdırmanın diqqətçəkən tərəfi qədim sənətkarların şüşənin tərkibinə çox kiçik metal hissəcikləri daxil etməsidir. Bu hissəciklərin ölçüsü və paylanması işığın şüşədə yayılmasına, udulmasına və səpilməsinə təsir göstərir.

Nəticədə işıqlandırma istiqaməti dəyişdikdə insan gözünə çatan rəng də dəyişir. Müasir elmdə nanohissəciklərin optik xüsusiyyətləri geniş araşdırılsa da, Likurq fincanı bu prinsiplərin qədim sənətkarlıqda necə tətbiq oluna bildiyini nümayiş etdirən nadir tarixi nümunədir.

Bu səbəbdən fincanı qədim dövrün materialşünaslıq və şüşə istehsalı bacarıqlarının diqqətəlayiq nümunəsi hesab etmək olar.

1600 illik texnologiya laboratoriyada yenidən yaradıldı

Alimlər yalnız rəng dəyişməsinin səbəbini izah etməklə kifayətlənməyib, qədim şüşənin optik xüsusiyyətlərini müasir laboratoriya şəraitində yenidən əldə etməyə də çalışıblar.

Araşdırmada əldə olunan nəticələr göstərib ki, uyğun material tərkibi və nəzarət edilən soyutma prosesi nanohissəciklərin formalaşmasında mühüm rol oynaya bilər. Bu isə qədim ustaların istifadə etdiyi istehsal üsullarının elmi əsaslarını daha yaxşı anlamağa kömək edir.

Beləliklə, minilliklər əvvəl yaradılmış effekt müasir materialşünaslığın imkanları ilə yenidən nümayiş etdirilib.

Qədim fincandan ilhamlanan müasir sənət əsəri

Bu texnologiyanın yenidən canlandırılması sənətlə elmin maraqlı birləşməsinə də yol açıb. Müasir şüşə sənətçisi Elliot Walker qədim Likurq fincanının rəng dəyişmə xüsusiyyətindən ilhamlanaraq yeni əsər yaradıb.

Müvafiq şüşə materialından hazırlanan müasir sənət nümunəsi də işıq şəraitindən asılı olaraq yaşıl və qırmızı çalarlar nümayiş etdirir.

Layihənin Şeffilddə keçirilən Festival of the Mind tədbirində təqdim edilməsi, daha sonra isə universitetin Turner Şüşə Muzeyinin kolleksiyasına daxil edilməsi nəzərdə tutulub.

Qədim dünyanın elmi irsi bu gün də maraq doğurur

Likurq fincanı göstərir ki, qədim sənətkarlar materialların xüsusiyyətlərini müşahidə etmək və onlardan qeyri-adi nəticələr əldə etmək sahəsində yüksək bacarıqlara malik olublar.

Bu əsər təkcə qiymətli tarixi əşya deyil, həm də optika, kimya və materialşünaslığın kəsişməsində dayanan maraqlı nümunədir. Onun araşdırılması qədim texnologiyaların müasir elmi yanaşmalarla necə izah edilə biləcəyini göstərir.

Təxminən 16 əsr əvvəl hazırlanmış bu şüşənin hekayəti bir daha xatırladır ki, keçmişin sənətkarlıq təcrübəsi bu gün də alimlər və yaradıcı insanlar üçün yeni ideyaların mənbəyi ola bilər.

\\ Aydan Bünyatova, Editor.az