İqlim dəyişikliyi ilə mübarizə tədbirləri təhlükənin artım sürətinə çatmır. Alimlər xəbərdarlıq edirlər ki, temperaturun yüksəlməsi, ekstremal hava hadisələri və istinin yaratdığı ölüm halları dünyada ciddi sağlamlıq böhranına səbəb olur. Bu səbəbdən Birləşmiş Millətlər Təşkilatına və Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatına (ÜST) iqlim dəyişikliyinin rəsmi olaraq qlobal sağlamlıq fövqəladə vəziyyəti elan edilməsi təklif olunur.
“Lancet Countdown” təşkilatının dərc etdiyi son hesabatda bildirilir ki, 2016-cı ildə Paris İqlim Sazişi qüvvəyə mindikdən sonra iqlimlə əlaqəli sağlamlıq riskləri daha da artıb. Bir sıra göstəricilər üzrə vəziyyət əvvəlki onilliklə müqayisədə sürətlə pisləşib. Hesabat müəlliflərinin fikrincə, mövcud tədbirlər insanların sağlamlığını qorumaq üçün kifayət etmir.
İqlim böhranı niyə fövqəladə vəziyyət elan edilməlidir?
Hesabatın müəllifləri hesab edirlər ki, iqlim dəyişikliyinin qlobal sağlamlıq böhranı kimi rəsmən tanınması ölkələrin fəaliyyətinə yeni istiqamət verə bilər. Bu addım könüllü öhdəliklərdən daha sürətli və əlaqələndirilmiş tədbirlərə keçidi təşviq edə bilər.
Təklif olunan yanaşma tibbi müşahidə və erkən xəbərdarlıq sistemlərinin gücləndirilməsini, zəruri resursların operativ səfərbər edilməsini, hüquqi məsuliyyət mexanizmlərinin yaradılmasını və əhalinin sağlamlığını qoruyan qabaqlayıcı tədbirlərin genişləndirilməsini nəzərdə tutur.
Alimlər bildirirlər ki, dünya əhalisinin artması və insanların daha uzun ömür sürməsi risk altında olan insanların sayını artırır. Buna görə də iqlim dəyişikliyinə uyğunlaşma tədbirləri həm daha genişmiqyaslı, həm də daha təcili olmalıdır.
Son illər istilər daha çox insanın həyatına son qoyub
Hesabatda diqqət çəkən məqamlardan biri son 11 ilin müşahidələr tarixində ən isti dövr olmasıdır. Eyni zamanda, istinin yaratdığı illik ölüm hallarının son onilliklər ərzində təxminən 36 faiz artdığı bildirilir.
2023-cü ildə isə istilərlə əlaqələndirilən ölümlərin sayı təxminən 710 minə çatıb. Hesabatda bu ölümlərin 70 faizdən çoxunun insan fəaliyyəti nəticəsində yaranan iqlim dəyişikliyi ilə əlaqələndirildiyi qeyd olunur.
Bu rəqəmlər isti havanın yalnız narahatlıq yaradan hava şəraiti olmadığını, eyni zamanda insanların həyatı üçün ciddi təhlükəyə çevrilə bildiyini göstərir.
Quraqlıq, güclü yağışlar və yoluxucu xəstəliklər də təhlükəni artırır
İqlim dəyişikliyinin təsirləri yalnız temperaturun yüksəlməsi ilə məhdudlaşmır. Hesabatda quraqlıq hallarının tezliyi, həddindən artıq yağıntılar və bəzi yoluxucu xəstəliklərin yayılması üçün əlverişli şəraitin genişlənməsi də risklər sırasında göstərilir.
Denge qızdırması və Zika kimi ağcaqanadlar vasitəsilə yayılan xəstəliklərin ötürülməsinə iqlim şəraiti təsir edə bilər. Temperatur və digər ekoloji şərtlərdəki dəyişikliklər bu xəstəlikləri yayan həşəratların yaşaması və yayılması üçün daha münasib mühit yarada bilər.
Bundan başqa, ekstremal hava hadisələri və meşə yanğınları insanların sağlamlığına getdikcə daha çox təhlükə yaradır. Xüsusilə təbii fəlakətlərə qarşı müdafiə imkanları məhdud olan icmalar bu təsirlərə daha həssasdır.
Alimlər hansı addımları təklif edirlər?
Hesabat müəllifləri təhlükənin qarşısını almaq üçün bir sıra ciddi tədbirlərin görülməsini vacib sayırlar. Təkliflərə yeni fosil yanacaq yataqlarının axtarışı və hasilatının dünya miqyasında dayandırılması, kömürlə işləyən elektrik stansiyalarının fəaliyyətinə 2035-ci ilədək son qoyulması və əsasən bitki mənşəli qidalanmaya keçidin təşviqi daxildir.
Bu tədbirlərin məqsədi istixana qazı emissiyalarını azaltmaq və iqlim dəyişikliyinin insan sağlamlığına təsirlərini məhdudlaşdırmaqdır.
Hesabatda qeyd olunur ki, iqlim dəyişikliyi ilə mübarizə səylərinə baxmayaraq, istixana qazı emissiyaları rekord səviyyələrdə qalır. Təhlükəli gələcəyin qarşısını almaq üçün mövcud imkanlar isə getdikcə azalır.
Müəlliflər hesab edirlər ki, vəziyyətin dəyişməsi üçün daha sürətli və təsirli tədbirlər görülməlidir. Onların əsas çağırışı indiki və gələcək nəsillərin sağlamlığını və həyatını qorumaq üçün iqlim siyasətində təxirəsalınmaz dəyişikliklərə nail olmaqdır.
\\ Aydan Bünyatova, Editor.az