11 sentyabr 2001-ci il yalnız ABŞ tarixinin deyil, bütövlükdə XXI əsrin siyasi xəritəsini dəyişən hadisələrdən biri oldu.
Musavat.com xəbər verir ki, həmin gün Nyu-Yorkda Dünya Ticarət Mərkəzinin Əkiz qüllələrinə və Vaşinqtonda Pentaqona edilən terror hücumları ABŞ-yə qarşı ən ağır hücumlardan biri kimi tarixə düşdü.
Hücumları “Əl-Qaidə” həyata keçirdi və təşkilatın lideri Üsamə bin Ladenin Əfqanıstanda, o dövrdə hakimiyyətdə olan “Taliban” rejiminin nəzarətindəki ərazidə olması Vaşinqtonun növbəti hədəfini müəyyənləşdirdi. ABŞ prezidenti Corc Buş terrorla mübarizəni yeni qlobal siyasətin əsas istiqamətinə çevirdi və 11 sentyabrdan cəmi bir neçə həftə sonra ABŞ ordusu Əfqanıstana daxil oldu.
Vaşinqtonun qarşısında ilk baxışdan aydın məqsəd var idi: “Əl-Qaidə”ni məhv etmək, bin Ladeni ələ keçirmək və terrorçulara sığınacaq verən “Taliban” rejimini devirmək. İlk mərhələdə ABŞ və müttəfiqləri məqsədlərinə böyük ölçüdə nail oldular, “Taliban” hakimiyyətdən uzaqlaşdırıldı, “Əl-Qaidə” ağır zərbə aldı. Lakin Əfqanıstan əməliyyatı qısa müddətli hərbi kampaniyadan uzunmüddətli dövlət quruculuğu layihəsinə çevrildi və məhz bundan sonra Vaşinqtonun qarşısında daha mürəkkəb suallar yarandı.
ABŞ artıq yalnız terrorçuları təqib etmirdi, Əfqanıstanda yeni siyasi sistem qurmağa, ordu və təhlükəsizlik strukturlarını formalaşdırmağa, ölkəni Qərbin təsəvvür etdiyi demokratik modelə uyğunlaşdırmağa çalışırdı. NATO da prosesə qoşuldu və Əfqanıstan ABŞ-nin qlobal terrorla mübarizəsinin əsas cəbhəsinə çevrildi. Lakin illər keçdikcə məlum oldu ki, Əfqanıstan məsələsi yalnız hərbi güclə həll edilə biləcək problem deyil. Ölkənin mürəkkəb etnik və tayfa strukturu, zəif dövlət institutları, yoxsulluq, korrupsiya, Pakistan sərhədindəki təhlükəsiz sığınacaqlar və “Taliban”ın cəmiyyətin müəyyən hissəsində dayaq qazanması müharibəni uzatdı. ABŞ və NATO hərbi baxımdan böyük üstünlüyə malik olsa da, “Taliban”ı tamamilə sıradan çıxarmaq mümkün olmadı. Əksinə, təşkilat illər ərzində partizan müharibəsi apararaq yenidən gücləndi.
Bu proses ABŞ-nin xarici siyasətində də ciddi dəyişikliklər yaratdı. Vaşinqton böyük hərbi gücə malik olsa da, siyasi nəticəni yalnız hərbi üstünlüklə təmin etməyin mümkün olmadığını Əfqanıstan nümunəsində gördü. İraq müharibəsi ilə paralel gedən Əfqanıstan kampaniyası ABŞ üçün həm böyük maliyyə yükünə, həm də ciddi insan itkilərinə səbəb oldu. Ən başlıcası isə Vaşinqtonun uzunmüddətli strategiyasının nə vaxt və necə başa çatacağı sualı cavabsız qaldı. Prezidentlər dəyişdi, administrasiyalar dəyişdi, amma Əfqanıstan problemi ABŞ-nin xarici siyasət gündəmindən çıxmadı.
Üsamə bin Ladenin 2011-ci ildə Pakistanın Abbottabad şəhərində ABŞ xüsusi təyinatlılarının keçirdiyi əməliyyat nəticəsində öldürülməsi Vaşinqton üçün 11 sentyabrın əsas hədəflərindən birinin aradan qaldırılması demək idi. Lakin bin Ladenin öldürülməsi Əfqanıstan müharibəsinin sonunu gətirmədi. Çünki artıq söhbət yalnız “Əl-Qaidə”dən və onun liderindən getmirdi. ABŞ Əfqanıstanda qurduğu siyasi sistemin ayaqda qalmasını və təhlükəsizlik qüvvələrinin ölkəyə nəzarəti təmin etməsini istəyirdi. “Taliban” isə öz növbəsində mübarizəni davam etdirirdi. Beləliklə, 11 sentyabr hücumlarının birbaşa nəticəsi kimi başlayan hərbi əməliyyat zaman keçdikcə tamamilə başqa miqyasda geosiyasi layihəyə çevrildi. ABŞ-də də müəyyən mərhələdən sonra Əfqanıstan müharibəsinin sonsuzadək davam etdirilməsinin mümkünsüzlüyü qəbul edildi. Donald Tramp administrasiyası “Taliban”la danışıqlara başladı və 2020-ci ildə Doha razılaşması imzalandı. Bu sənəd xarici qoşunların Əfqanıstandan çıxarılmasının siyasi çərçivəsini yaratdı.
Daha sonra Co Bayden administrasiyası qoşunların çıxarılması qərarını həyata keçirdi. Lakin 2021-ci ilin avqustunda baş verənlər ABŞ-nin 20 illik siyasətinin ən dramatik sonluğu oldu. “Taliban” ölkə ərazisində sürətlə irəlilədi, Kabilə daxil oldu və ABŞ-nin dəstəklədiyi hökumət faktiki olaraq dağıldı. ABŞ və müttəfiqlərinin təxliyəsi bütün dünyanın gözü qarşısında baş verdi. Kabil hava limanında ölkədən çıxmaq istəyən insanların görüntüləri ABŞ-nin Əfqanıstandakı siyasətinin simvolik son kadrlarına çevrildi.
Beləliklə, 2001-ci ildə “Taliban”ı hakimiyyətdən devirən ABŞ 20 il sonra Əfqanıstandan çıxarkən yenidən “Taliban”ı hakimiyyətdə gördü. Bu, Vaşinqton üçün yalnız hərbi kampaniyanın başa çatması deyildi, həm də ABŞ-nin qlobal gücünün imkanları və məhdudiyyətləri barədə ciddi siyasi müzakirə yaratdı. ABŞ trilyonlarla dollar xərclədi, minlərlə hərbçisini itirdi, Əfqanıstan təhlükəsizlik qüvvələrinin formalaşdırılmasına böyük resurslar ayırdı, lakin bütün bunların sonunda ölkədə hakimiyyət yenidən “Taliban”ın əlinə keçdi. Bu mənzərə ABŞ-nin rəqibləri tərəfindən də Vaşinqtonun xarici siyasətinin uğursuzluğu kimi təqdim edildi.
Lakin Əfqanıstan məsələsini yalnız “ABŞ məğlub oldu” və ya “ABŞ qalib gəldi” kimi sadələşdirmək də düzgün olmaz. Çünki 20 il ərzində ölkədə müəyyən sosial və siyasi dəyişikliklər baş verdi, yeni nəsil formalaşdı, qadınların təhsil və əmək bazarındakı imkanları müəyyən dövrdə genişləndi, şəhərlərdə fərqli həyat tərzi yarandı. ABŞ və NATO-nun çıxmasından sonra isə bu dəyişikliklərin bir hissəsi ciddi təzyiqlə üzləşdi. “Taliban”ın hakimiyyətə qayıdışı Əfqanıstanda yalnız hakimiyyət dəyişikliyi deyil, ölkənin gələcək siyasi və ictimai modelinin yenidən müəyyənləşdirilməsi demək idi.
Bu gün 11 sentyabr hadisəsinə yalnız ABŞ-də dağılan Əkiz Qüllələrin, Pentaqonun və həmin gün həyatını itirən insanların faciəsi kimi baxmaq kifayət etmir. Həmin tarixdən sonra başlayan proses Yaxın Şərqdən Mərkəzi Asiyaya qədər uzanan böyük geosiyasi dəyişikliklərin başlanğıc nöqtəsinə çevrildi. ABŞ “terrorla qlobal müharibə” elan etdi, Əfqanıstana daxil oldu, daha sonra İraqa müdaxilə etdi və uzun illər dünya siyasətində təhlükəsizlik gündəmini müəyyənləşdirdi. Ancaq 20 ildən sonra Əfqanıstandan çıxması Vaşinqtonun xarici siyasətində yeni mərhələnin başlanmasına da işarə etdi. ABŞ diqqətini getdikcə Çinlə strateji rəqabətə, Hind-Sakit okean regionuna və böyük güclər arasında qlobal qarşıdurmaya yönəltməyə başladı.
Əfqanıstan müharibəsinin ən böyük siyasi dərsi isə bəlkə də budur: dünyanın ən güclü ordularından birinə sahib olmaq istənilən ölkədə uzunmüddətli siyasi reallığı dəyişdirməyə zəmanət vermir. Hərbi müdaxilə ilə hakimiyyəti devirmək mümkündür, lakin həmin ölkədə davamlı siyasi sistem yaratmaq tamam başqa məsələdir. ABŞ 2001-ci ildə Əfqanıstana girərkən “Taliban”ı hakimiyyətdən uzaqlaşdırdı, 2021-ci ildə isə “Taliban”ın hakimiyyətə qayıtdığı şəraitdə ölkəni tərk etdi. Bu iki tarix arasındakı 20 il XXI əsrin ən uzun və mübahisəli müharibələrindən birinin tarixidir.
11 sentyabrın üzərindən illər keçsə də, həmin günün siyasi nəticələri hələ də bitməyib. Əkiz Qüllələr dağıldı, ABŞ Əfqanıstana girdi, “Taliban” hakimiyyətdən salındı, Üsamə bin Laden öldürüldü, ABŞ qoşunları ölkədən çıxdı və “Taliban” yenidən Kabilə qayıtdı. Bir terror hücumu ilə başlayan prosesin son nöqtəsi isə Vaşinqtonun 20 il əvvəl devirdiyi qüvvənin yenidən Əfqanıstanın hakimiyyətinə gəlməsi oldu. Bu səbəbdən 11 sentyabr yalnız keçmişin faciəsi deyil, həm də müasir dünya siyasətinin necə dəyişdiyini anlamaq üçün ən mühüm tarixlərdən biridir. Əfqanıstan isə həmin proseslərin ən ağır nəticələrini yaşayan ölkə olaraq tarixə düşdü…