“Son illərdə sosial şəbəkələrin təsiri ilə “təbii qadın” və “süni qadın” anlayışları cəmiyyətin ən çox müzakirə etdiyi mövzulardan birinə çevrilib. Bu anlayışlar əsasən emosional müstəvidə qiymətləndirilsə də, məsələyə psixologiya prizmasından baxdıqda daha mürəkkəb bir mənzərə ortaya çıxır”.

Bu fikirləri Editor.az-a açıqlamasında psixoloq Kəmalə Əfəndi deyib.

Onun sözlərinə görə, psixologiyanın fundamental prinsiplərindən biri odur ki, hər hansı bir nəticəyə gəlmək üçün tək bir əlamət kifayət etmir:

“Klinik praktikada hər hansı psixi pozuntu diaqnozu yalnız bir simptom əsasında qoyulmur. Diaqnostik meyarların ödənilməsi üçün bir neçə simptomun eyni vaxtda müşahidə olunması, onların müəyyən müddət davam etməsi və insanın sosial, peşəkar və şəxsi funksionallığına təsir göstərməsi tələb olunur. Məsələn, bir insanın bəzən kədərli olması ona depressiya diaqnozu qoymağa əsas vermir. Bunun üçün bir neçə simptomun eyni zamanda mövcud olması, müəyyən müddət davam etməsi və insanın gündəlik həyatına təsir etməsi lazımdır.

Eyni məntiqi gündəlik həyatdakı anlayışlara da tətbiq etmək olar. Bir qadının saçını boyaması, rəngli linza taxması və ya burnunu əməliyyat etdirməsi onu avtomatik olaraq “süni” etmir. Bunlar estetik seçimlərdir.Bu prinsip gündəlik həyatda insan davranışlarını qiymətləndirərkən də ehtiyatlı olmağın vacibliyini göstərir.

Bu baxımdan bir şəxsin saçını boyaması, rəngli kontakt linza istifadə etməsi, burnunu estetik əməliyyat etdirməsi və ya dodaq dolğusu etdirməsi onu avtomatik olaraq “süni” adlandırmağa əsas vermir. Bunlar estetik seçimlərdir və insanların öz bədənləri üzərində qərar vermək hüququnun bir hissəsidir”.

“Lakin görünüşün demək olar ki, bütün komponentlərinin dəyişdirilməsi – saç rəngi, göz rəngi, üz cizgiləri, burun, dodaqlar, yanaqlar, çənə, alın, bədən konturları və digər estetik müdaxilələrin eyni insanda cəmləşməsi – artıq fərdi estetik prosedurlardan daha geniş miqyaslı görünüş transformasiyasını ifadə edir. Cəmiyyətin “süni görünüş” kimi xarakterizə etdiyi anlayış da əslində məhz bu ümumi transformasiya hissindən yaranır, tək bir prosedurdan yox”,- deyə psixoloq qeyd edib.

Onun sözlərinə görə, burada diqqət çəkən əsas məqam insanların niyə bu qədər geniş estetik dəyişikliklərə ehtiyac hiss etməsidir:

“Psixoloji tədqiqatlar göstərir ki, görünüşdən məmnunluq yalnız fiziki xüsusiyyətlərlə müəyyən olunmur. Özünə hörmət, bədən obrazı (body image), sosial müqayisə və qəbul edilmək ehtiyacı insanın görünüşündən razılığına ciddi təsir göstərən amillərdir. Xüsusilə sosial media platformalarında filtrlənmiş və rəqəmsal şəkildə dəyişdirilmiş üzlərin gündəlik həyatın norması kimi təqdim olunması insanlarda ideal görünüş standartlarının formalaşmasına səbəb olur.

Leon Festingerin Sosial Müqayisə Nəzəriyyəsinə görə insanlar özlərini davamlı olaraq başqaları ilə müqayisə etməyə meyillidirlər. Sosial şəbəkələrdə idealizə olunmuş simalarla uzunmüddətli qarşılaşma isə insanın öz görünüşünü kifayət qədər yaxşı hesab etməməsinə gətirib çıxara bilər. Nəticədə estetik prosedurlar bəzən sadəcə zahiri dəyişiklik deyil, psixoloji rahatlıq əldə etmək vasitəsinə çevrilir.

Digər mühüm anlayış isə bədən obrazıdır. Bədən obrazı insanın güzgüdə gördüyü görünüşdən daha çox, öz bədəni haqqında formalaşdırdığı daxili təsəvvürdür. Maraqlıdır ki, obyektiv baxımdan estetik görünən insanlar belə bəzən öz görünüşlərindən ciddi narazılıq hiss edə bilirlər. Bu narazılığın mənbəyi çox vaxt bədənin özü deyil, onun psixoloji qavrayışıdır.

Bəzi hallarda isə görünüşdən narazılıq klinik səviyyəyə çata bilər. DSM-5-də yer alan Bədən Dismorfik Pozuntusu (Body Dysmorphic Disorder) zamanı insan görünüşündə ya mövcud olmayan, ya da çox cüzi olan qüsurları həddindən artıq böyük problem kimi qəbul edir. Bu şəxslər tez-tez kosmetoloji prosedurlara müraciət etsələr də, əldə etdikləri nəticə onlarda uzunmüddətli məmnunluq yaratmır. Bir müdaxilədən sonra diqqət başqa “qüsura” yönəlir və dəyişiklik ehtiyacı davam edir. Lakin vurğulamaq lazımdır ki, estetik prosedur etdirən hər bir insanda bu pozuntu mövcud deyil və belə nəticəyə gəlmək elmi baxımdan doğru olmaz”.

K. Əfəndi bildirib ki, müasir dövrdə estetik müdaxilələr tibbin, kosmetologiyanın və fərdi seçimin bir hissəsinə çevrilib:

“Bu səbəbdən məqsəd insanları xarici görünüşlərinə görə qiymətləndirmək deyil. Daha vacib olan sual budur: insan bu dəyişiklikləri öz istəyi ilə edir, yoxsa cəmiyyətin qəbul standartlarına uyğunlaşmaq üçün özünü buna məcbur hiss edir?

Psixoloji sağlamlığın göstəricisi estetik prosedurun olub-olmaması deyil. Əsas göstərici insanın özünü dəyərli hiss etməsinin yalnız görünüşündən asılı olub-olmamasıdır. Çünki özünü qəbul etmə bacarığı zəiflədikdə, ən uğurlu estetik dəyişiklik belə daxili məmnunluq yaratmaya bilər.

Nəticə etibarilə, “təbii” və ya “süni” anlayışlarından daha çox, insanın öz bədəni ilə qurduğu münasibət müzakirə edilməlidir. Çünki həqiqi dəyişiklik ilk növbədə güzgüdə deyil, insanın özünü necə qəbul etməsində başlayır”.

//Gülnarə Abasova, Editor.az