“Müxtəlif dillərə mənsub olan insanlar Azərbaycan dilini sadəcə eşidərək, onun mənasını o qədər bilməyərək, Azərbaycan dilinin nə qədər şeirə bənzədiyini, xoş ahəngli olduğunu dəfələrlə qeyd ediblər. Biz dilimizlə fəxr etməliyik. Dil hər bir millətin milliliyinin əsasıdır. Ona görə də hər bir gənc öz ana dilini, Azərbaycan dilini, müasir Azərbaycan dilini gərək ən incəliklərinə qədər bilsin və bu dildən istifadə etsin. Biz müstəqil Azərbaycanda Azərbaycan dilini dövlət dili etdiyimiz kimi, cəmiyyətimizdə də, xalqımızın içində də Azərbaycan dilini mütləq hakim dil etməliyik.”
Ulu Öndər Heydər Əliyev
Dili yaşatmaq – xalqı və dövləti yaşatmaqdır. Hər bir xalqın yer üzündə varlığını şərtləndirən, onun milli kimliyini, mədəniyyətini, psixologiyasını və tarixi yaddaşını nəsildən-nəslə ötürən ən qüdrətli vasitə onun ana dilidir. Dil yalnız ünsiyyət vasitəsi deyil, eyni zamanda müstəqil dövlətçiliyin, milli mənsubiyyətin və mənəvi azadlığın baş simvoludur. Azərbaycan xalqı əsrlər boyu müxtəlif imperiyaların, siyasi rejimlərin və mədəni təsirlərin altında yaşamasına baxmayaraq, öz ana dilini qoruyub saxlamış, onu zənginləşdirmiş və müasir dövrə çatdırmağı bacarmışdır.
Bu dilin vizual təcəssümü, fikrin kağıza və rəqəmsal daşıyıcılara həkk olunma forması olan əlifba isə mədəniyyət tariximizin ayrılmaz tərkib hissəsidir. Hər il avqust ayının 1-də respublikamızda təntənəli şəkildə qeyd edilən Azərbaycan Əlifbası və Azərbaycan dili günü sadəcə təqvimdəki sıradan bir tarixi gün deyil. Bu gün – əsrlərlə sürən əlifba axtarışlarının, dil mübarizəsinin, milli özünüdərk dalğasının və müstəqil dövlətçilik iradəsinin zəfər günüdür.
Azərbaycan dilinin dövlət dili səviyyəsinə yüksəlməsi və latın qrafikalı əlifbanın tam şəkildə həyatımıza daxil olması çoxşaxəli, mürəkkəb və şərəfli bir yolun məhsuludur. 1 Avqust tarixi bu zəngin irsin qorunması və gələcək nəsillərə ötürülməsi baxımından strateji əhəmiyyət daşıyır.
Azərbaycan əlifbasının tarixi təkamülü və keçdiyi ziddiyyətli yollar Azərbaycan xalqının yazı tarixi və istifadə etdiyi əlifbalar dövrün siyasi, dini və mədəni prosesləri ilə sıx bağlı olmuşdur. XX əsr boyunca ölkəmizin üç dəfə əlifba dəyişikliyinə məruz qalması dünya tarixində nadir rast gəlinən hallerdəndir. Bu dəyişikliklərin hər biri xalqın savadlılıq səviyyəsinə, kitabxana fonduna və mədəni varislik zəncirinə ciddi təsir göstərmişdir.
İslam dininin qəbulundan sonra Azərbaycan ərazisində min ildən artıq bir müddətdə ərəb qrafikalı əlifbadan istifadə olunmuşdur. Bu əlifba vasitəsilə Nizami Gəncəvi, İmadəddin Nəsimi, Məhəmməd Füzuli, Şah İsmayıl Xətai kimi dahi mütəfəkkirlərimiz ölməz əsərlər yaratmış, zəngin əlyazma irsi formalaşmışdır. Lakin ərəb əlifbası semit dil qrupuna aid olduğu üçün samit səslər üzərində qurulmuşdu və dokquz sait səsi olan türk mənşəli Azərbaycan dilinin fonetik strukturunu tam, dəqiq ifadə edə bilmirdi. Eyni zamanda, bu əlifbanı öyrənmək, kütləvi savadsızlığı ləğv etmək və mətbəə işini inkişaf etdirmək kifayət qədər çətin idi.
İlk islahat cəhdləri və Mirzə Fətəli Axundzadənin mübarizəsi XIX əsrin ortalarında böyük maarifçi və mütəfəkkir Mirzə Fətəli Axundzadə ərəb əlifbasının çətinliklərini elmi şəkildə əsaslandıraraq ilk dəfə əlifba islahatı ideyasını irəli sürdü. O, sait səsləri ifadə edən yeni işarələr əlavə etməklə ərəb əlifbasını təkmilləşdirmək, daha sonra isə tamamilə latın qrafikasına keçmək təkliflərini hazırladı. Axundzadə bu layihəsini İstanbulda Osmanlı dövlətinə və Tiflisdə elm xadimlərinə təqdim etsə də, dövrün mühafizəkar mühiti bu böyük ideyanın reallaşmasına imkan vermədi. Lakin onun əsasını qoyduğu ideya XX əsrin əvvəllərində reallığa çevrildi.
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti (1918–1920) dövründə əlifba islahatı yenidən gündəmə gəldi və xüsusi komissiya yaradıldı. Lakin Cümhuriyyətin ömrünün qısa olması bu planın həyata keçməsinə imkan vermədi. Sovet hakimiyyətinin ilk illərində – 1922-ci ildə yeni türk əlifba komitəsi yaradıldı və 1928-ci ildən etibarən Azərbaycan rəsmi olaraq latın qrafikalı əlifbaya keçdi. Bu, Şərq dünyasında və türk xalqları arasında böyük mədəni inqilab idi. Yeni əlifba savadsızlığın sürətlə ləğv olunmasına və təhsilin kütləviləşməsinə güclü təkan verdi.
Ulu Öndər Heydər Əliyev “Dövlət dilinin tətbiqi işinin təkmilləşdirilməsi haqqında” tarixi Fərman imzaladı. Fərmanda 2001-ci il avqustun 1-dən etibarən ölkədə bütün dövlət kargüzarlığının, kütləvi informasiya vasitələrinin, rəsmi nəşrlərin, küçə reklamlarının və lövhələrin istisnasız olaraq tam latın qrafikalı Azərbaycan əlifbasına keçməsi tələb olunurdu.
Bu fərman sadəcə tövsiyə xarakteri daşımırdı, konkret icra mexanizmi və zaman çərçivəsi müəyyən edirdi. Bütün çətinliklərə baxmayaraq, 2001-ci ilin 1 avqustundan Azərbaycan tam şəkildə latın qrafikasına keçdi. Bu, postsovet məkanında analoqu olmayan uğurlu və cəsarətli bir dil islahatı idi.
Keçidin uğurla başa çatmasını və ana dilinin milli dövlətçilikdəki yerini tərənnüm etmək amacıyla imzalanan növbəti fərmanla 1 Avqust – Azərbaycan əlifbası və Azərbaycan dili günü təsis edildi.
Dövlət müstəqilliyimizin möhkəmlənməsi ilə paralel olaraq ana dilimizin inkişafı və təbliği sahəsində işlər növbəti mərhələdə də ardıcıllıqla davam etdirilmişdir. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti cənab İlham Əliyevin rəhbərliyi altında dilimizin saflığının qorunması, latın qrafikasında kütləvi nəşrlərin həyata keçirilməsi və dilin rəqəmsal məkanda mövqeyinin gücləndirilməsi istiqamətində vacib addımlar atılmışdır.
2004-cü ildə Prezident İlham Əliyevin imzalamadığı fərmanla Azərbaycan və dünya ədəbiyyatının nəfis nümunələrinin, ensiklopediyaların latın qrafikası ilə kütləvi nəşrinə başlanıldı. Bu qərar sayəsində milyonlarla nüsxə kitab ölkənin bütün kitabxanalarına pulsuz paylanıldı. Bununla da yeni nəslin latın qrafikasında öz zəngin ədəbiyyatına rahat çıxışı təmin edildi və kiril əlifbasından keçid zamanı yaranmış mədəni boşluq tamamilə aradan qaldırıldı.
Esmira Həsənova,
Naxçıvan şəhər Təhsil Şöbəsinin əməkdaşı, YAP Naxçıvan şəhər təşkilatının fəal üzvü