Dünyanın 55 pensiya sistemini əhatə edən beynəlxalq araşdırma ölkələrdə pensiya təminatının vəziyyətini müqayisə edib. Nəticələr göstərir ki, bəzi ölkələr pensiyaçılara yüksək gəlir təmin etsə də, gələcəkdə bu ödənişləri davam etdirməkdə ciddi çətinliklərlə üzləşə bilər.

Editor.az Euronews-a istinadən xəbər verir ki, Marsh və CFA İnstitutunun hazırladığı Qlobal Pensiya İndeksinə (MCGPI) əsasən, dünyanın ən yaxşı pensiya sistemi Niderlandda yerləşir. Ölkə 100 mümkün baldan 85,8 bal toplayıb. Danimarka 84,1, İslandiya isə 84 balla növbəti yerləri tutub.

Avropadan kənarda Sinqapur, İsrail və Avstraliya da ən yüksək qiymətləndirilən pensiya sistemlərinə malik ölkələr sırasına daxil olub.

2026-cı il üzrə dünya pensiya sistemlərinin reytinqi

Araşdırma dünya əhalisinin təxminən 66 faizini əhatə edən 55 pensiya gəliri sistemini müqayisə edib. Qiymətləndirmə zamanı üç əsas meyar nəzərə alınıb: pensiyanın insanın ehtiyaclarını qarşılamaq səviyyəsi, sistemin uzunmüddətli maliyyə dayanıqlığı, həmçinin idarəetmə və pensiya iştirakçılarının müdafiəsi.

Bu meyarlar ayrı-ayrılıqda qiymətləndirildikdə nəticələr dəyişir. Pensiyaların yetərliliyi üzrə Küveyt, maliyyə dayanıqlığı üzrə Danimarka, idarəetmənin etibarlılığı və bütövlüyü üzrə isə Finlandiya birinci olub.

Niderland pensiya sistemində niyə birincidir?

Niderland 2026-cı ildə ardıcıl dördüncü dəfə ümumi reytinqin lideri olub.

Hesabata görə, ölkədə dövlət pensiyası minimum gəlir təmin edir, işəgötürənlər vasitəsilə formalaşan əlavə pensiya proqramları isə işçilərin böyük hissəsini əhatə edir. Pensiya fondlarında toplanan və investisiya edilən böyük həcmli vəsait gələcək ödənişlərin maliyyələşdirilməsinə kömək edir.

Güclü nəzarət mexanizmləri, şəffaf idarəetmə və iştirakçıların hüquqlarının qorunması da sistemə etimadı artıran amillər sırasındadır.

Bununla belə, Niderland pensiya sistemində islahatlar aparır. Əvvəllər pensiya hüquqları daha çox əməkhaqqı və iş stajı ilə əlaqələndirilirdisə, yeni modeldə fərdi hesablar, ödənilən vəsaitlər və investisiya gəlirləri daha böyük rol oynayır.

İslahatların səbəblərindən biri aşağı faiz dərəcələrinin gələcək ödənişlərin maliyyələşdirilməsini çətinləşdirməsi olub. Mövcud qaydalar bəzi hallarda pensiyaların inflyasiyaya uyğun artırılmasını da gecikdirib. Bundan başqa, iş yerini tez-tez dəyişənlər və fərdi qaydada çalışanlar üçün əvvəlki sistemin müəyyən çatışmazlıqları olub.

Keçidin 2028-ci ilədək tamamlanması gözlənilir.

Avropada pensiya reytinqi: Türkiyə sonuncudur

İndeks Avropanın 19 ölkəsinin pensiya sistemini müqayisə edib. Niderland, Danimarka və İslandiyadan sonra İsveç, Finlandiya və Norveç yüksək nəticə göstərib. Onları İsveçrə, Böyük Britaniya, Fransa, İrlandiya, Belçika, Almaniya, Portuqaliya və Xorvatiya izləyib.

Bu ölkələr B və ya B+ qiyməti alıblar. Bu nəticələr pensiya sistemlərinin ümumilikdə yaxşı qurulduğunu, lakin bəzi sahələrdə təkmilləşdirməyə ehtiyac olduğunu göstərir.

İspaniya, Polşa, İtaliya və Avstriya isə C və C+ kateqoriyalarında yer alıb. Bu ölkələrdə pensiya təminatının müəyyən üstünlükləri olsa da, maliyyə dayanıqlığı və gələcək ödənişlərlə bağlı risklər mövcuddur. ABŞ və Çin də həmin qiymətləndirmə kateqoriyalarına daxil edilib.

Avropanın bəzi böyük iqtisadiyyatlarında əsas problem pensiyaların məbləği deyil, onların gələcəkdə hansı mənbələr hesabına ödəniləcəyidir.

İspaniya buna nümunədir. Ölkə pensiyaların yetərliliyi üzrə 83 bal toplasa da, maliyyə dayanıqlığına görə cəmi 33 bal alıb.

Fransada da oxşar fərq qeydə alınıb. Ölkə pensiyaların yetərliliyi üzrə 85 bal toplasa da, dayanıqlılıq göstəricisi 49,3 bal olub.

Hesabatda Türkiyə qiymətləndirilən Avropa ölkələri arasında ümumi reytinqin sonuncusu kimi göstərilib. Ölkə xüsusilə pensiya sisteminin maliyyələşdirilməsi və resursların dayanıqlığı baxımından zəif nəticə göstərib.

Pensiya sistemləri niyə təhlükə ilə üzləşir?

Hesabat müəlliflərinin diqqət çəkdiyi əsas problemlərdən biri əhalinin yaşlanmasıdır. İnsanlar daha uzun ömür sürdükcə daha çox il pensiya alırlar. Eyni zamanda, doğum səviyyəsinin azalması gələcəkdə işləyən və pensiya sisteminə ödəniş edən insanların sayını azaldır.

Bu vəziyyət işləyənlərin ödədiyi vəsait hesabına hazırkı pensiyaçıların təmin olunduğu sistemlər üçün xüsusilə çətinlik yaradır.

Marsh şirkətinin müəyyən edilmiş ödənişli pensiya sistemləri üzrə qlobal rəhbəri Qrem Pirsin sözlərinə görə, qarşıdakı onilliklərdə pensiyaçılarla işləyənlər arasındakı nisbətin əhəmiyyətli dərəcədə artması maliyyələşdirilməyən pensiya sistemləri üçün əsas problemlərdən biri olacaq.

Belə sistemlərdə hazırda çalışanların ödədiyi sosial sığorta haqları gələcək pensiyaları üçün investisiya edilmək əvəzinə, əsasən indiki pensiyaçıların ödənişlərinə yönəldilir.

Avropada pensiya yaşı artırıla bilərmi?

Avropanın iri iqtisadiyyatlarında pensiya sistemlərinin gələcəyi ilə bağlı narahatlıqlar dövlət rəsmilərinin də gündəmindədir.

Almaniya Bundesbankının rəhbəri Yoahim Nagel 2026-cı ilin mayında pensiya yaşının 2031-ci ildən sonra gözlənilən ömür uzunluğu ilə əlaqələndirilməsinin faydalı ola biləcəyini bildirib. O, 2027-ci ilin əvvəlində qüvvəyə minməsi gözlənilən yeni fərdi pensiya planını da maliyyələşdirilən pensiya sisteminin gücləndirilməsi istiqamətində mühüm addım kimi qiymətləndirib. Bununla belə, Nagel belə tədbirlərin uzunmüddətli problemləri təkbaşına həll etməyəcəyini vurğulayıb.

Fransa Mərkəzi Bankının həmin dövrdəki rəhbəri Fransua Villerua de Qalo da dövlət borcları və pensiya xərclərinin gələcək nəsillərin üzərinə əlavə yük qoyduğuna diqqət çəkib.

2026-cı ilin sentyabrında Avropa Komissiyası da insanları dövlət pensiyasından əlavə şəxsi yığımlar yaratmağa çağırıb. Qurum dövlət büdcələrinə təzyiqin artdığını və çoxsaylı insanların pensiyaya çıxdıqdan sonra gəlirlərinin kəskin azalması riski ilə üzləşə biləcəyini bildirib.

Gələcəkdə pensiyaçılar nə ilə üzləşə bilərlər?

Hesabatda vurğulanır ki, pensiya sistemlərinin dayanıqlığını qorumaq üçün hökumətlər əlavə maliyyə mənbələri yaratmalı, şəxsi yığımları təşviq etməli və insanların daha uzun müddət işləməsinə imkan verən şərait formalaşdırmalıdır.

Qrem Pirsin fikrincə, bu məqsədə daha yüksək vergilər və ya sosial sığorta haqları, yaxud işləməyə davam etmək istəyən və buna imkanı olan insanların əmək fəaliyyətini uzatması vasitəsilə nail olmaq mümkündür.

– Mütəxəssislər bir sıra tədbirləri vacib hesab edirlər:

– Özəl pensiya proqramlarının daha geniş əhali qruplarını əhatə etməsi;

– Pensiya fondlarının idarə edilməsində şəffaflığın artırılması;

– Sağlam ömür uzunluğundakı dəyişikliklər nəzərə alınmaqla pensiya yaşının yenidən qiymətləndirilməsi;

– İnsanların yaşlı dövrdə də işləməsinə şərait yaradılması;

– Pensiya üçün fərdi yığımların və investisiyaların təşviqi;

– Qadınlarla kişilər, eləcə də müxtəlif sosial qruplar arasında pensiya gəliri fərqinin azaldılması.

Hesabatda bildirilir ki, gənclər dövlət pensiyalarının mütləq azalacağını düşünməməlidirlər. Bununla belə, gələcəkdə daha dayanıqlı sistem qurmaq üçün dövlət pensiyasını əlavə fərdi yığımlarla tamamlamaq getdikcə daha vacib olacaq.

Mütəxəssislər avtomatik qoşulma mexanizmi olan pensiya proqramlarının da genişlənəcəyini gözləyirlər. Bu modeldə işçilər əvvəlcədən pensiya planına daxil edilir, əməkhaqlarından müvafiq ödənişlər tutulur və işəgötürən də çox vaxt əlavə vəsait yatırır. İştirakçılar isə müəyyən şərtlərlə proqramdan çıxmaq hüququna malik olurlar.

Fransa və İspaniya kimi pensiya təminatının nisbətən yüksək, lakin maliyyə dayanıqlığının zəif olduğu ölkələrdə islahatlar aparılmasa, hökumətlər gələcəkdə çətin seçim qarşısında qala bilərlər. Bu seçimlərə pensiya yaşının artırılması və ya pensiya ödənişlərinin azaldılması da daxil ola bilər.

Hesabatın əsas nəticəsi budur: pensiya sisteminin uğuru təkcə bu gün insanlara nə qədər pul ödənilməsindən deyil, həmin ödənişlərin gələcək nəsillər üçün də davam etdirilə bilməsindən asılıdır.

\\ Aydan Bünyatova, Editor.az