Rusiyada son illər su qıtlığı getdikcə daha ciddi problemə çevrilir. Ənənəvi olaraq böyük yaz daşqınları ilə assosiasiya olunan ölkənin müxtəlif regionlarında su çatışmazlığı müşahidə edilir. İqlim dəyişikliklərinin sürətlənməsi və su istehlakının artması səhralaşmanı gücləndirir, eyni zamanda çay və dəniz nəqliyyatına, o cümlədən Şimal Dəniz Yoluna və Xəzər dənizindən keçən Şimal-Cənub nəqliyyat dəhlizinə məhdudiyyətlər yaradır.
Su balansının dəyişməsi tədricən təkcə ekoloji və iqtisadi deyil, həm də xarici siyasət probleminə çevrilir.
Moskvanın Mərkəzi Asiyada su ehtiyatlarından təsir vasitəsi kimi istifadə imkanları azalır. Sibirdəki çayların sularının cənuba genişmiqyaslı yönləndirilməsi ilə bağlı layihələrin həyata keçirilməsi perspektivləri də getdikcə daha az real görünür. Eyni zamanda, Rusiyanın Çinə şirin su ixrac etmək imkanları məhdudlaşır. Halbuki Çinin özündə də su ehtiyatlarına düşən yük getdikcə artır.
Bu fonda Rusiyanın dünyanın ən böyük “su dövlətlərindən” birinə çevrilməsi ilə bağlı əvvəlki hesablamalar da inandırıcı görünmür.
Rusiya hakimiyyəti vəziyyətdən narahatlığını nümayiş etdirir. Lakin problemin köklü şəkildə dəyişdirilməsinə imkan verəcək sistemli siyasət hələ formalaşdırılmayıb. Əsas tədbirlər dibdərinləşdirmə işlərinin genişləndirilməsi, çayların ayrı-ayrı hissələrində gəmiçiliyin qorunması və infrastruktur problemlərinin həlli üçün xarici tərəfdaşların cəlb edilməsindən ibarətdir. Daha genişmiqyaslı layihələrin həyata keçirilməsi isə böyük büdcə xərcləri tələb edərdi.
Hər yaz Rusiyada qar və buzun əriməsi, çayların məcrasından çıxması nəticəsində iri daşqınlar baş verir. Bu dövrdə suyun bolluğu ölkənin demək olar ki, tükənməz şirin su ehtiyatlarına malik olduğu təəssüratı yaradır. Lakin mövsümi daşqınlar Rusiyanın su ehtiyatlarının real vəziyyətini getdikcə daha az əks etdirir.
Daha uzunmüddətli perspektivdə isə iqlim dəyişiklikləri, temperaturun yüksəlməsi, yağıntı rejiminin dəyişməsi və təsərrüfat məqsədli su istehlakının artması nəticəsində su çatışmazlığı daha aydın görünür.
Rusiyanın cənubunda səhralaşma zonaları genişlənir. Avropanın ən böyük səhralıq ərazisinin sahəsi hər il 500 kvadrat kilometrdən çox artır. Bu proses ətraf kənd təsərrüfatı rayonlarının məhsuldarlığını azaldır, torpaqların vəziyyətini pisləşdirir və ərzağın maya dəyərinin yüksəlməsinə səbəb olur.
Federal hakimiyyət üçün isə su qıtlığının daha genişmiqyaslı nəticələri xüsusilə ciddi görünür.
İlk problem daxili çay nəqliyyatı ilə bağlıdır. Rusiyanın çaylarında suyun səviyyəsinin aşağı düşməsi mövcud donanmanın istifadəsini getdikcə məhdudlaşdırır. Problemi donanmanın əhəmiyyətli hissəsinin köhnəlməsi və gəmilərin yenilənmə tempinin yetərli olmaması daha da dərinləşdirir.
İri və ağır yüklənmiş gəmilər dayazlaşmış çay sahələrində su yollarının mütəmadi olaraq dərinləşdirilməsi olmadan hərəkət edə bilmir.
Bu isə həm ucqar regionların təchizatı, həm də ixrac logistikasını risk altına salır. Çay nəqliyyatı kömür, taxıl, neft məhsulları və digər xammal yüklərinin daşınmasında mühüm rol oynayır. Daxili su yollarının ötürücülük qabiliyyətinin azalması dəmir yolu və avtomobil nəqliyyatına düşən yükü artırır, daşımaların bahalaşmasına səbəb olur və nəticədə Rusiyanın ixrac imkanlarını məhdudlaşdıra bilər.
İkinci istiqamət Mərkəzi Asiya və Çinlə bağlıdır. Uzun illərdir Rusiyada Sibir su ehtiyatlarından cənub istiqamətində istifadə edilməsi ilə bağlı layihələr müzakirə olunur. Moskva üçün belə təşəbbüslər həm kommersiya, həm də siyasi əhəmiyyət daşıya bilərdi. Bu layihələr Mərkəzi Asiya ölkələrinin Rusiya infrastrukturundan asılılığını gücləndirə və Pekinlə iqtisadi əməkdaşlığı genişləndirə bilərdi.
Lakin Rusiyanın su sistemlərində su səviyyəsinin azalması bu layihələri əhəmiyyətli dərəcədə az cəlbedici edir. Sibir çaylarının axınının bir hissəsinin cənuba yönləndirilməsi ideyasının həm ekoloji, həm də iqtisadi baxımdan həyata keçirilməsi getdikcə çətinləşir.
Çinə şirin su ixracı ilə bağlı layihələr də oxşar məhdudiyyətlərlə üzləşir.
Üçüncü problem Xəzər dənizi və Şimal Dəniz Yolu ilə bağlıdır.
Xəzərin səviyyəsinin aşağı düşməsi və limanların lillənməsi artıq Rusiyanın İran, Hindistan və digər ölkələrlə ticarəti genişləndirmək üçün istifadə etməyi planlaşdırdığı Şimal-Cənub nəqliyyat dəhlizinə təsir göstərir.
Ayrı-ayrı ərazilərdə dərinliyin azalması gəmilərin suya oturmasına məhdudiyyətlər yaradır. Daha iri gəmilər yükünü azaltmağa məcbur olur, bəzi yükdaşımalar isə yalnız nisbətən kiçik donanma vasitəsilə həyata keçirilə bilir.
Bu, marşrutun iqtisadi səmərəliliyini azaldır və daim dibdərinləşdirmə işlərinin aparılmasına ehtiyacı artırır.
Eyni zamanda, su problemi Xəzəryanı dövlətlər arasında fikir ayrılıqlarının mövzusuna çevrilir. Burada Xəzərə su axınının əsas mənbəyi olaraq qalan Volqa çayının rejimi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Qonşu ölkələr onun suyundan istifadə və Rusiyanın su təsərrüfatı siyasətinin nəticələrinin müzakirəsində daha fəal iştirak etməkdə maraqlıdır.
Xəzər dənizinin səviyyəsinin aşağı düşməsinin hərbi əhəmiyyəti də ola bilər. Rusiyanın Xəzər Donanmasının iri gəmiləri bəzi digər sahilyanı dövlətlərin malik olduğu kiçik gəmilərlə müqayisədə dərinliyin azalmasına daha həssasdır. Nəticədə ayrı-ayrı ərazilərin dayazlaşması Rusiya donanmasının manevr imkanlarını potensial olaraq azalda və iri döyüş gəmilərinin üstünlüyünü qismən neytrallaşdıra bilər.
Şimal Dəniz Yolunda da vəziyyət mürəkkəb olaraq qalır. Rusiya hakimiyyəti bu marşrutu əsas beynəlxalq nəqliyyat dəhlizlərindən birinə çevirməyi və Avropa ilə Asiya arasında yükdaşımaların həcmini əhəmiyyətli dərəcədə artırmağı planlaşdırır. Lakin infrastruktur məhdudiyyətləri getdikcə daha aydın görünür.
Arktikadakı limanların yalnız bir hissəsi iri konteyner gəmilərini qəbul etmək üçün kifayət qədər dərinliyə malikdir. Problem təkcə limanlarla məhdudlaşmır. Əbədi donuşluğun sürətlə əriməsi materikdən suya daxil olan çöküntülərin həcmini artırır və Arktika akvatoriyasının bəzi hissələrinin lillənməsinə səbəb olur.
Nəticədə marşrut üzərində böyük suya oturumu olan gəmilərin təhlükəsiz keçidi üçün dərinliyin kifayət etmədiyi ərazilər yaranır.
Bu vəziyyət Moskvanın Şimal Dəniz Yolu üzrə yük strukturunu dəyişdirmək planları üçün xüsusilə həssas məsələdir. İndiyədək marşrut üzrə daşımaların əhəmiyyətli hissəsini neft, mayeləşdirilmiş təbii qaz, kömür və digər kütləvi yüklər təşkil edib.
Marşrutun cənub dəniz dəhlizlərinə tammiqyaslı alternativə çevrilməsi üçün Rusiyanın iri konteyner daşımalarını və hazır məhsulların nəqlini cəlb etməsi lazımdır. Məhz belə gəmilər limanların və gəmiçilik kanallarının dərinliyinə daha yüksək tələblər qoyur.
Problemin həlli üçün dibdərinləşdirmə işlərinin əhəmiyyətli dərəcədə genişləndirilməsi və ixtisaslaşmış donanmanın yaradılması tələb olunacaq.
Digər variant isə Çinin Arktika infrastrukturunun inkişafına daha fəal cəlb edilməsidir. Lakin belə ssenari Moskvanın ənənəvi olaraq xüsusi strateji maraq zonası hesab etdiyi regionda Pekinin rolunun daha da güclənməsi anlamına gələ bilər.
Beləliklə, su çatışmazlığı Rusiyada tədricən sırf regional ekoloji problem olmaqdan çıxır. Problem kənd təsərrüfatına, daxili infrastruktura, ixraca, çay və dəniz nəqliyyatına, qonşu dövlətlərlə münasibətlərə, eləcə də Moskvanın Arktikada, Mərkəzi Asiyada və Xəzər hövzəsində həyata keçirməyə çalışdığı strateji layihələrə birbaşa təsir göstərir.
Musavat.com