Azərbaycanda heyvandarlığın inkişafı üçün nə etmək lazımdır? Xaricdən gətirilən yüksək məhsuldar cinslər hansı şəraitdə saxlanılmalıdır? Fermerlərin əsas səhvləri nələrdir? Bu sualları “F-Holding”in təsisçisi və rəhbəri, holdinqin törəmə müəssisəsi olan “Milagro Ganaderia”nın təsisçisi Fərid Mustafayev cavablandırır.

— Fərid müəllim, Azərbaycanda heyvandarlığın hazırkı vəziyyətini necə qiymətləndirirsiniz?

— Azərbaycanda iribuynuzlu heyvandarlıq əsasən iki istiqamətdə inkişaf edir: ətlik və südlük istiqamətdə. Xırdabuynuzlu heyvanlarda isə əsas istiqamət ətlikdir. Qoyun və keçi təsərrüfatlarında qismən südlük istiqamətdə fəaliyyət göstərən təsərrüfatlar da var, amma onların sayı çox azdır. Mən hesab edirəm ki, Azərbaycanda heyvandarlığın inkişafı üçün, ilk növbədə, təsərrüfatların qurulmasına yanaşmanı dəyişmək lazımdır.

— Sizcə, ən böyük problem nədən başlayır?

— Ən önəmli problemlərdən biri infrastrukturun düzgün qurulmamasıdır. Heyvandarlıq təsərrüfatının infrastrukturu sonradan düşünülməməlidir. Layihənin ilk mərhələsindən heyvanların saxlanılması üçün bütün şərait düzgün planlaşdırılmalıdır. Bizdə bəzən əvvəl heyvan alınır, sonra düşünülür ki, bu heyvan harada və necə saxlanılmalıdır. Halbuki əksinə olmalıdır. Əvvəl heyvanın tələbləri müəyyənləşdirilməli, sonra ona uyğun tövlə, yem deposu, havalandırma, soyutma, su və digər sistemlər qurulmalıdır.

— Xaricdən yüksək məhsuldar cins heyvanların gətirilməsinə münasibətiniz necədir?

— Xarici cinslərin gətirilməsi vacibdir və Azərbaycanda məhsuldarlığın artırılması üçün böyük imkan yaradır. Amma burada çox mühüm bir məqam var: xarici cins heyvanı yerli cins kimi saxlamaq olmaz. Xarici cinslərin saxlanma üsulu ilə yerli cinslərin saxlanma üsulu tamamilə fərqlidir. Onların yem rasionu, tövlə şəraiti, havalandırması, soyutması, su təminatı və ümumi qulluq sistemi fərqlidir. Siz yüksək məhsuldarlığa malik heyvan gətirirsinizsə, onun həmin məhsuldarlığı göstərə bilməsi üçün uyğun şəraiti də yaratmalısınız.

— Ətlik və südlük heyvanların eyni ərazidə saxlanılması hansı problemlərə səbəb ola bilər?

— Bu, Azərbaycanda diqqət yetirilməli məsələlərdən biridir. Bəzən bir kənd ərazisində qonşuların biri ətlik istiqamətdə, digəri isə südlük istiqamətdə heyvan saxlayır. Amma onların saxlanma yerləri bir-birindən kifayət qədər uzaq deyil. Halbuki ətlik və südlük heyvanların saxlanma texnologiyası fərqlidir. Onların yemlənməsi, gigiyena tələbləri və saxlanma şəraiti eyni deyil. Bu sahələr arasında müəyyən məsafə və mühafizə zolağı olmalıdır. Burada hətta küləyin istiqaməti belə nəzərə alınmalıdır. Çünki bir təsərrüfatda yaranan mikroorqanizmlər və digər bioloji amillər külək vasitəsilə digər təsərrüfata keçə bilər. Bu isə xüsusilə südlük heyvanlarda xəstəlik riskini artırır.

— Südlük heyvanlarda gigiyena niyə bu qədər vacibdir?

— Çünki süd istehsalında gigiyena əsas məsələlərdəndir. Ətlik heyvanlarla südlük heyvanların saxlanma şəraitinə eyni yanaşmaq olmaz. Südlük heyvanların saxlandığı mühit daha yüksək gigiyenik standartlara cavab verməlidir. Xüsusilə sağım prosesində və sonrakı dövrdə buna çox ciddi diqqət yetirilməlidir.

— Sağım prosesindən sonrakı dövrdə konkret olaraq nəyə diqqət yetirilməlidir?

— Sağım başa çatdıqdan sonra süd vəzilərinin kanalları müəyyən müddət açıq qalır. Bu müddətdə heyvanın çirkli səthlərlə təmas etməsi arzuolunmazdır. Ona görə müasir təsərrüfatlarda sağım prosesindən sonra heyvanların yemləndirilməsinə xüsusi diqqət yetirilir. Heyvan yem yeyərkən ayaq üstə qalır və süd kanallarının təbii şəkildə bağlanmasına vaxt yaranır. Əgər heyvan sağımın dərhal ardınca uzanarsa, onun döşü çirkli döşəmə ilə təmas edə bilər. Bu da bakteriyaların süd vəzilərinə keçməsi və mastit kimi xəstəliklərin yaranması riskini artır. Yəni heyvanı sadəcə yumaq və təmiz saxlamaq kifayət deyil. Sağım sonrası idarəetmə də düzgün qurulmalıdır.

— Xarici cins heyvanların Azərbaycanda müəyyən müddətdən sonra xəstələnməsi və ya tələf olması halları ilə bağlı nə deyə bilərsiniz?

— Əsas səbəblərdən biri tövlələrin düzgün qurulmamasıdır. Yerli cins üçün nəzərdə tutulmuş tövlədə xarici cins heyvanı eyni qaydada saxlamaq olmaz. Xarici cinslərin havalandırmaya, temperatur rejiminə, soyutmaya və ümumi mikroiqlimə tələbləri fərqlidir. İnəklər istiliyə həssas heyvanlardır. Temperatur yüksəldikcə istilik stresi artır. Bu isə heyvanın sağlamlığına və məhsuldarlığına mənfi təsir göstərir. Ona görə Azərbaycanda xarici cins heyvanların saxlanılacağı təsərrüfatlarda havalandırma və soyutma sistemi xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

— Yəni isti iqlim şəraitində xarici cins heyvan saxlamaq mümkündür?

— Əlbəttə, mümkündür. Dünyada bunun çoxlu nümunələri var. Məsələn, temperaturun çox yüksək olduğu Latın Amerikası ölkələrində yüksək məhsuldarlığa malik müxtəlif cins heyvanlar saxlanılır. Burada əsas məsələ heyvanı hansı coğrafiyada saxlamaqdan çox, hansı şəraitdə saxlamaqdır. Tövlənin konstruksiyası düzgün qurulursa, havalandırma, soyutma və mikroiqlim sistemi düzgün təşkil olunursa, yüksək temperatur şəraitində də heyvan saxlamaq mümkündür.

— Bəs yemləmə məsələsində əsas səhvlər nələrdir?

— Ən böyük səhvlərdən biri yerli cinsə verilən yem rasionunun xarici cinsə də eyni formada tətbiq edilməsidir. Biz bəzən düşünürük ki, heyvana nə qədər çox yonca versək, bir o qədər çox süd alacağıq. Yoncanın rasionda öz yeri var, amma məsələ yalnız yonca vermək deyil. Yonca heyvanın su balansına və ümumi qidalanmasına təsir edən yem komponentlərindən biridir. Amma süd istehsalı yalnız bir yem məhsulunun çox verilməsi ilə formalaşmır. Süd məhsuldarlığı heyvanın ümumi qidalanması, enerji və protein təminatı, su qəbulu, sağlamlığı və maddələr mübadiləsi ilə kompleks şəkildə bağlıdır. Ona görə xarici cins heyvanların yem rasionuna xüsusi diqqət yetirmək lazımdır.

— Xarici cinslər üçün yem rasionu necə olmalıdır?

— Rasion balanslaşdırılmış və müxtəlif olmalıdır. Yüksək məhsuldar xarici cins heyvanlara yerli cinsə verdiyimiz yemi eyni miqdarda və eyni qaydada verməklə eyni nəticəni ala bilmərik. Rasionda müxtəlif yem komponentləri heyvanın ehtiyacına uyğun şəkildə birləşdirilməlidir. Burada qarğıdalı, yonca, saman və digər yem komponentlərinin düzgün nisbəti nəzərə alınmalıdır. Əsas məsələ heyvanın qarşısına sadəcə çoxlu yem qoymaq deyil. Əsas məsələ onun orqanizminin ehtiyac duyduğu qida maddələrini düzgün nisbətdə qəbulunu təmin etməkdir.

— Samanın rasionda rolu nədir? Bəzən fermerlər samanı yalnız əlavə yem kimi qəbul edirlər.

— Bu da fermerlərin bilməli olduğu vacib məsələlərdəndir. Samanın əsas funksiyası yalnız protein və ya süd vermək deyil. Samanın həzm prosesində mühüm mexaniki rolu var. Digər yemlərlə birlikdə qəbul ediləndə heyvanın mədəsində yem kütləsinin strukturunun formalaşmasına, çeynəmə və həzm prosesinə kömək edir. Ona görə yüksək məhsuldar heyvanların yem rasionunda samanın da öz yeri var.

— Deməli, yüksək məhsuldar heyvanın yemlənməsi ayrıca mütəxəssis yanaşması tələb edir?

— Bəli. Xarici cins heyvan gətirəndə onun yem rasionunu da əvvəlcədən hazırlamaq lazımdır. Heyvanın cinsi, çəkisi, yaşı, məhsuldarlığı, fizioloji vəziyyəti və saxlanma şəraiti nəzərə alınmalıdır. Fermerin özünün bunu bilməsi çox yaxşıdır, amma bilmirsə, zootexnik və baytar mütəxəssislərlə məsləhətləşməlidir.

— Burada baytarlıq xidmətinin rolunu necə qiymətləndirirsiniz?

— Çox böyükdür. Heyvandarlığın inkişafından danışırıqsa, peşəkar baytarlıq xidməti mütləq gücləndirilməlidir. Əsas məqsəd heyvan xəstələnəndən sonra müalicə etmək deyil, xəstəliyin qarşısını almaqdır. Mütəmadi müayinələr, peyvəndləmə, yem və suyun keyfiyyətinə nəzarət, gigiyena, biotəhlükəsizlik və təsərrüfatdaxili nəzarət sistemi düzgün qurulmalıdır.

— Xaricdən gətirilən heyvanlar birbaşa ümumi təsərrüfata buraxılmalıdır?

— Xeyr. Xaricdən gətirilən heyvanlarla bağlı karantin və uyğunlaşdırma mərhələsi vacibdir. Heyvan əvvəlcə müvafiq karantin prosedurlarından keçməlidir. Daha sonra yeni iqlimə, yem rasionuna və saxlanma şəraitinə uyğunlaşdırılmalıdır. Bu proses düzgün aparılmasa, heyvan sağlam görünsə belə, sonradan müxtəlif problemlərlə üzləşə bilər.

— Sizcə, Azərbaycanda xarici cinslərin tətbiqində ən böyük çatışmazlıq nədir?

— Məncə, ən böyük çatışmazlıq fermerin kifayət qədər maariflənməməsidir. İnsan əlində müəyyən vəsait olduğunu görür, düşünür ki, heyvandarlıq gəlirli sahədir və xaricdən heyvan gətirir. Amma həmin heyvanın necə saxlanılmasını bilmirsə, bir müddət sonra heyvan xəstələnir və ya tələf olur. Sonra deyirlər ki, “Azərbaycanda bu heyvanı saxlamaq mümkün deyil”. Əslində problem çox vaxt heyvanda olmur. Problem onun saxlanma şəraitində olur. Xarici heyvanı gətirməzdən əvvəl onun üçün şərait hazırlanmalıdır.

— Bəs fermer əvvəlcə nəyə baxmalıdır?

— Birinci növbədə ətrafındakı şəraitə baxmalıdır. Hansı tip heyvanlar saxlanılır? Hansı istiqamətdədir? Ətlikdir, südlükdür? Təsərrüfatlar bir-birindən nə qədər məsafədədir? Küləyin istiqaməti necədir? Havalandırma necə qurulacaq? Yem deposu harada olacaq? Su təminatı necə olacaq? Bütün bunlar əvvəlcədən düşünülməlidir. Sonra heyvan gətirilməlidir.

— Dövlət və fermerlər heyvandarlığın inkişafı üçün hansı istiqamətlərə diqqət yetirməlidirlər?

— Dövlət dəstəyi yalnız heyvan alınmasına yönəlməməlidir. Müasir tövlələrin yaradılması, yem bazasının inkişaf etdirilməsi, havalandırma və soyutma sistemlərinin qurulması, baytarlıq xidmətlərinin gücləndirilməsi, fermerlərin təlimi və müasir texnologiyaların tətbiqi də dəstəklənməlidir. Ən əsası isə fermer maariflənməlidir. Çünki fermer bilməlidir ki, aldığı heyvan hansı şəraitdə saxlanılmalıdır, nə ilə və hansı miqdarda yemlənməlidir, hansı xəstəliklərin qarşısı necə alınmalıdır.

— Sizcə, fermerə sadəcə heyvan vermək kifayətdirmi?

— Xeyr. Fermerə heyvanla birlikdə bilik də verilməlidir. Bizim kənd təsərrüfatında kəndlinin uğurlu təsərrüfatla məşğul olmasının birinci şərtlərindən biri düzgün maarifləndirilməsidir. Xarici heyvanı gətirməklə iş bitmir. Əksinə, iş oradan başlayır. Fermer həmin heyvan haqqında tam məlumatlandırılmalıdır. Onun saxlanma şəraiti, yem rasionu, havalandırması, su təminatı, sağım sistemi və baytarlıq nəzarəti əvvəlcədən planlaşdırılmalıdır.

— Sonda, Azərbaycanda heyvandarlığın inkişafı üçün əsas mesajınız nədir?

— Mən Azərbaycanda heyvandarlığın inkişafı üçün böyük potensial görürəm. Amma əsas məqsəd sadəcə heyvan sayını artırmaq olmamalıdır. Əsas məqsəd sağlam, məhsuldar və düzgün saxlanılan heyvanların sayını artırmaqdır. Xaricdən yüksək məhsuldar heyvan gətirmək vacibdir. Amma həmin heyvanın Azərbaycanda öz potensialını göstərməsi üçün uyğun şərait yaratmaq daha vacibdir. Məsələ yalnız xarici heyvan gətirmək deyil. Əsas məsələ həmin heyvanın Azərbaycanda sağlam və məhsuldar yaşaya biləcəyi sistemi qurmaqdır. Əgər biz düzgün infrastruktur, yemləmə, baytarlıq xidməti və idarəetmə sistemi yaratsaq, xarici cins heyvanlar da Azərbaycanda yüksək məhsuldarlıq göstərə və fermer üçün rentabelli təsərrüfata çevrilə bilər.