ABŞ-İran qarşıdurması yenidən alovlana bilər: Azərbaycan hərbi təhlükə, siyasi təzyiq və iqtisadi itkilərlə üzləşə bilər
ABŞ və İran arasında hərbi qarşıdurmanın yenidən genişlənməsi ehtimalı Cənubi Qafqazda təhlükəsizlik məsələsini də gündəmə gətirir. İranın xarici işlər naziri Abbas Əraqçi Vaşinqtonu yeni hücumlara qarşı xəbərdar edib, ABŞ Prezidenti Donald Tramp isə İsrailin baş naziri Benyamin Netanyahuya dəstəyini ifadə edib. Belə bir şəraitdə əsas sual budur: ABŞ ilə İran arasında müharibə yenidən alovlanarsa, Azərbaycan və Bakı bu qarşıdurmanın təsirindən kənarda qala biləcəkmi?
Əraqçi ABŞ-ni yenidən hərbi qarşıdurmaya sürükləməkdə Netanyahunu ittiham edib və Vaşinqtonun mümkün yeni hücumlarına cavab veriləcəyini bildirib. İran rəsmisi Tehranın əvvəlki qarşıdurmadan sonra da həll olunmamış məsələlərinin qaldığını vurğulayıb. Bu bəyanatlar ABŞ və İran arasında münasibətlərin yenidən kəskinləşdiyini göstərir.
Azərbaycanın narahatlığı üçün əsas səbəb İranla uzun sərhədə malik olması və regionda hərbi gərginliyin birbaşa ölkəmizin təhlükəsizliyinə təsir göstərə bilməsidir. Üstəlik, 2026-cı ilin martında baş verən hadisələr bu risklərin yalnız nəzəri olmadığını göstərib.
Müharibənin uzanması İran ərazisindən keçən quru marşrutlarına, sərhəd keçidlərinə və regiondakı hava nəqliyyatına təsir göstərə bilər. Genişmiqyaslı eskalasiya zamanı insanların sərhədi keçmək istəyi və müvəqqəti təxliyə ehtiyacı da arta bilər. Bunlar mümkün ssenarilərdir, hazırda baş verdiyi təsdiqlənmiş hadisələr kimi təqdim edilməməlidir.
Azərbaycan üçün ən həssas məqam odur ki, ölkə müharibənin iştirakçısı olmasa belə, coğrafi mövqeyinə görə onun nəticələrindən təsirlənə bilər. Buna görə də məsələ təkcə Bakı üçün hərbi təhlükə ilə məhdudlaşmır: enerji təhlükəsizliyi, sərhəd sabitliyi, diplomatik manevr imkanları və regional nəqliyyat əlaqələri də eyni dərəcədə vacibdir.
ABŞ ilə İran arasında hərbi qarşıdurma yenidən genişlənərsə, Azərbaycan üçün əsas təhlükə birbaşa hərbi zərbə ehtimalı olacaq, yoxsa Bakının müharibəyə cəlb edilməsi istiqamətində yarana biləcək siyasi təzyiqlər və iqtisadi risklər?
Məhəmməd Əsədullazadə
Politoloq Məhəmməd Əsədullazadə “Yeni Müsavat”a bildirdi ki, ABŞ-İran müharibəsinin yenidən alovlanması və genişlənməsi həm hərbi təhlükəsizlik risklərini, həm də Bakıya siyasi təzyiq və iqtisadi təsir ehtimalını artıra bilər: “Hərbi təhlükənin səviyyəsi isə münaqişənin miqyasından və tərəflərin Azərbaycanın mövqeyini necə qiymətləndirməsindən asılı olacaq. Tehranın Vaşinqtona sərt xəbərdarlıqları, ABŞ Prezidenti Donald Trampın İsrailin baş naziri Benyamin Netanyahuya açıq dəstəyi və diplomatik danışıqların gələcəyinə dair qeyri-müəyyənlik münaqişənin yeni mərhələyə keçə biləcəyi barədə narahatlıqları artırır. Məsələyə regional təhlükəsizlik baxımından yanaşdıqda aydın olur ki, Azərbaycanın riskləri yalnız birbaşa hərbi müdaxilə ehtimalı ilə məhdudlaşmır. Münaqişənin genişlənməsi ölkənin enerji infrastrukturu, nəqliyyat dəhlizləri, sərhəd təhlükəsizliyi və diplomatik manevr imkanları üçün də sınaq yarada bilər. Azərbaycanın İranla uzun quru sərhədinə malik olması ölkəni Yaxın Şərqdə baş verən proseslərdən kənarda qalmağa imkan verməyən əsas amillərdən biridir. Azərbaycanın əsas məqsədi bu münasibətləri hərbi qarşıdurmanın tərəfinə çevrilmədən idarə etməkdir. Bununla belə, müharibənin genişlənməsi zamanı tərəflərin bir-birinə qarşı daha sərt mövqe tutması Bakının diplomatik manevr imkanlarını daralda bilər.
ABŞ ilə İran arasında yeni hərbi qarşıdurma başlayarsa, Azərbaycan üçün ən ciddi təhlükələrdən biri münaqişənin sərhədləri aşaraq Cənubi Qafqaza yayılmasıdır. Lakin burada birbaşa hərbi zərbə ehtimalı ilə siyasi təzyiq və təhlükəsizlik risklərini fərqləndirmək lazımdır.
İran Azərbaycan ərazisində ABŞ və ya İsrail hərbi qüvvələrinin yerləşdiyini, yaxud Azərbaycan ərazisinin ona qarşı hücumlarda istifadə olunduğunu düşünərsə, Tehranla Bakı arasında gərginliyin artması mümkündür. Bu baxımdan Azərbaycanın ən mühüm təhlükəsizlik təminatlarından biri öz ərazisinin qonşu dövlətlərə qarşı hərbi əməliyyatlarda istifadə edilməsinə yol verməmək barədə mövqeyidir. Bakı daha əvvəl də Azərbaycan ərazisinin və hava məkanının İrana qarşı hərbi məqsədlərlə istifadə edilməsinə imkan verilməyəcəyini bəyan edib. Belə mövqe həm İranla mümkün qarşıdurmanın qarşısını almağa, həm də Azərbaycanın özünü münaqişənin birbaşa iştirakçısı kimi təqdim etmək cəhdlərini neytrallaşdırmağa xidmət edir”.
Politoloq hesab edir ki, əgər müharibə yenidən başlayarsa, onun bütün regiona, o cümlədən Azərbaycana iqtisadi təsirlərinin də olacağı şübhəsizdir: “İlk növbədə regionda enerji və nəqliyyat infrastrukturu risk altına düşə bilər. Azərbaycanın strateji əhəmiyyətini artıran əsas amillərdən biri onun enerji ixracatçısı və Şərq-Qərb nəqliyyat marşrutlarının mühüm iştirakçısı olmasıdır. ABŞ ilə İran arasında hərbi qarşıdurma qlobal enerji bazarlarında qiymət dəyişiklikləri, sığorta xərclərinin artması, dəniz nəqliyyatında fasilələr və beynəlxalq ticarət marşrutlarının pozulması ehtimalını yüksəldə bilər. Enerji qiymətlərinin yüksəlməsi ilə yanaşı, daşınma və sığorta xərclərinin artması, idxal məhsullarının bahalaşması, tədarük zəncirlərinin pozulması və investorların riskli regionlardan uzaqlaşması Azərbaycanın iqtisadiyyatına mənfi təsir göstərə bilər”.
M.Əsədullazadənin sözlərinə görə, ABŞ-İran müharibəsi yenidən başlayarsa, Azərbaycanın əsas vəzifəsi müharibənin tərəfinə çevrilmədən öz təhlükəsizliyini qorumaqdır. Belə vəziyyətdə Bakı həm təhlükəsizlik tədbirlərini gücləndirməli, həm də diplomatik manevr imkanlarını qorumağa çalışmalıdır.
Etibar SEYİDAĞA,
“Yeni Müsavat”