Kanadalı alimlərin apardığı yeni araşdırma Yer kürəsinin iqlim tarixində diqqətçəkən bir hadisəni üzə çıxarıb. Məlum olub ki, təxminən 2 min il əvvəl Kanadanın şimal-şərqində yerləşən nəhəng Barnes buz örtüyü yenidən genişlənməyə başlayıb. Tədqiqatçılar hesab edirlər ki, bu proses növbəti soyuqlaşma mərhələsinin başlanğıcı ola bilərdi. Lakin sonradan insan fəaliyyəti nəticəsində sürətlənən qlobal istiləşmə buzlağın böyüməsini dayandırıb.

Kanadanın şimal-şərqində, Baffin adasında yerləşən Barnes buz örtüyü hazırda təxminən 6 min kvadratkilometr ərazini əhatə edir. Bu nəhəng buz kütləsi bir neçə onillikdir ki, sürətlə ərimə təhlükəsi ilə üz-üzədir.

Alimlərin diqqətini çəkən əsas məqam isə buzlağın keçmişdəki dəyişmələridir. Araşdırmalar göstərir ki, təxminən 3 min il əvvəl buz örtüyü ən kiçik ölçüsünə çatıb. Ancaq bundan təxminən min il sonra vəziyyət dəyişib və buzlaq yenidən genişlənməyə başlayıb.

Kolumbiya Universitetinin İqlim Məktəbinə bağlı Lamont-Doherty Yer Rəsədxanasının geokimyaçısı Nikolas Yanqın rəhbərlik etdiyi tədqiqat qrupu bu dəyişiklikləri araşdırıb.

1961-ci il buzlaqın taleyində dönüş nöqtəsi oldu

Tədqiqatçıların diqqət çəkdiyi əsas tarixlərdən biri 1961-ci ildir. Həmin ilin yayı Kanadada XX əsrin ən isti yaylarından biri kimi qeydə alınıb. Temperatur göstəriciləri bəzi ölçülərə görə 2021-ci ilin ekstremal isti yayına yaxın olub.

1960-cı illərdən etibarən Kanadada yay temperaturu nəzərəçarpacaq dərəcədə yüksəlib. Ölkə üzrə yay aylarının orta temperaturu əvvəlki baza göstəricisi ilə müqayisədə təxminən 2,1 dərəcə artıb. Kanadanın şimal bölgələri isə qlobal orta göstəricidən təxminən üç dəfə sürətlə istiləşir.

Bu dəyişiklik Barnes buz örtüyünün vəziyyətinə də təsir edib. Qışda toplanan buzun miqdarı yay aylarında ərimə nəticəsində itirilən buzla müqayisədə kifayət etməməyə başlayıb. Beləliklə, minilliklər ərzində genişlənmə mərhələsinə keçmiş buzlaqın böyüməsi dayanıb və ərimə prosesi güclənib.

Yanqın sözlərinə görə, bu hadisə insanların Yer kürəsinin iqlim sisteminin tarazlığına necə təsir göstərə bildiyini nümayiş etdirən mühüm nümunədir.

Alimlər buzlaqın 2000 il əvvəlki vəziyyətini necə müəyyənləşdiriblər?

Tədqiqatçılar buz örtüyünün keçmişdə hansı ərazilərə qədər yayıldığını öyrənmək üçün onun ətrafındakı bitki qalıqlarını araşdırıblar.

Bunun üçün Karbon-14 analizindən istifadə edilib. Bu üsul canlı orqanizmlərdə olan karbon izotopunun parçalanma sürətinə əsaslanaraq üzvi materialların yaşını müəyyənləşdirməyə imkan verir.

Buzlağın kənarında qorunub saxlanılan bitki qalıqlarının yaşı hesablanaraq buz örtüyünün hansı dövrdə hansı əraziləri əhatə etdiyi müəyyənləşdirilib.

Nəticələr göstərib ki, Laurentid buz örtüyü təxminən 3 min il əvvəl ən kiçik ölçüsünə düşüb, təxminən 2 min il əvvəl isə yenidən böyüməyə başlayıb.

Alimlərin fikrincə, bu dəyişiklik həmin dövrdə iqlimin soyuqlaşması və buzun yenidən toplanması üçün əlverişli şəraitin yaranması ilə əlaqədar olub.

Yer kürəsi əslində yeni buz dövrünə doğru gedirdi?

Tədqiqatın ən maraqlı nəticələrindən biri də budur. Alimlər təxminən 2 min il əvvəl başlayan buzlaq genişlənməsini növbəti soyuqlaşma mərhələsinin ilkin əlaməti kimi qiymətləndirirlər.

Burada bir mühüm məqam var: Elmi baxımdan Yer kürəsi hazırda da təxminən 34 milyon il əvvəl başlamış Kaynozoy buzlaşma dövrünün daxilindədir. Bu böyük dövr ərzində daha soyuq buzlaq mərhələləri və nisbətən isti buzlaqlararası mərhələlər növbələşir.

Tədqiqatçılar yeni araşdırmada söhbətin məhz növbəti soyuqlaşma mərhələsinin başlanğıcından getdiyini bildirirlər. Yəni bu, bütün Yer kürəsinin qəfil buzla örtülməsi demək deyil.

Geokimyaçı Yörq Şefer qeyd edir ki, nəhəng buz örtüklərinin minilliklər ərzində necə böyüyüb kiçildiyini dolayı ölçmələrlə izləmək mümkün olub. Lakin yenidən buzlaşmanın ilk mərhələlərini müəyyənləşdirmək elmi baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Alimlər hesab edirlər ki, əldə olunan nəticələr buzlaşmanın başlanğıcına dair mövcud elmi təsəvvürlərin yenidən nəzərdən keçirilməsinə səbəb ola bilər.

Qlobal istiləşmə buz dövrünün qarşısını necə ala bilər?

İlk baxışdan qlobal istiləşmə ilə yeni buz dövrünün başlanması bir-birinə zidd görünür. Lakin tədqiqatçıların irəli sürdüyü izah bu iki prosesin bir-biri ilə əlaqəli ola biləcəyini göstərir.

Buz örtükləri Yer kürəsinin iqlim sistemində mühüm rol oynayır. Onların böyük əraziləri əhatə etməsi Günəş şüalarının bir hissəsinin geri qaytarılmasına və ətraf mühitin daha da soyumasına kömək edir. Bu, buzlaqların böyüməsini gücləndirən əlavə təsir yarada bilər.

Lakin temperatur yüksəldikdə buzlaqlar əriməyə başlayır. Böyük buz kütlələrinin azalması isə həmin soyuducu təsiri zəiflədir.

Barnes buz örtüyündə baş verən dəyişikliklər də bu baxımdan əhəmiyyətlidir. Alimlərin fikrincə, qlobal istiləşmə davam edərsə, bu buzlaq gələcək əsrlərdə tamamilə yox ola bilər.

Nikolas Yanq hesab edir ki, hazırda mövcud olan buz örtüyü nəhəng Laurentid buzlaşmasının son qalıqlarından biridir və onun itirilməsi gələcək iqlim proseslərinə təsirsiz ötüşməyəcək.

Buzlaqların yox olması gələcəkdə Avropaya da təsir edə bilərmi?

Tədqiqatçıların diqqət çəkdiyi digər məsələ buz örtüklərinin yox olmasının yalnız onların yerləşdiyi ərazilərlə məhdudlaşmamasıdır.

Nəhəng buz kütlələri Yer kürəsinin istilik balansına təsir göstərir. Onların əriməsi gələcək soyuqlaşma mərhələlərinin inkişaf mexanizmlərini də dəyişə bilər.

Bəzi alimlər hesab edirlər ki, Avropada gələcəkdə yeni soyuqlaşma mərhələlərinin baş verməsi mümkündür. Ancaq bu, yaxın zamanda yeni buz dövrünün başlayacağı anlamına gəlmir.

Araşdırmanın əsas mesajı isə aydındır: Yer kürəsinin iqlimi minilliklər ərzində dəyişən mürəkkəb sistemdir və insan fəaliyyəti bu proseslərin təbii gedişinə ciddi təsir göstərə bilər.

\\ Aydan Bünyatova, Editor.az